De spagaat tussen traditie en moderniteit: een kijkje in het leven van de Balinese vrouwen uit mijn klas

Karien van Ditzhuijzen

Wie aan Bali denkt, denkt aan tempels, stranden, vulkanen en rijstvelden. Als ik rondrijd op mijn scooter geniet ik van wat ik zie. Van de natuur en de sierlijke pagodes, de gamelan muziek die door dorpen waait, de rijen vrouwen in kleurrijke sarong kebaya, offerandes hoog opgetast op hun hoofd. De pelacang, vriendelijke mannen in zwart-wit geblokte doeken, die ceremonies en verkeer in goede banen leiden.

De toerist die Kuta, Canggu en Ubud wil ontvluchten om het ‘echte’ Bali te zien, hoeft niet ver te zoeken; in dorpen op Bali lijkt de tijd stil te hebben gestaan. Boeren buigen zich over de modder van sawahs, vrouwen vlechten bakjes van bladeren en schikken bloemen als gift voor de goden, kinderen spelen op straat tussen scharrelende honden. Weinig plekken op de wereld zijn pittoresker dan Bali.

Maar nu ik hier een jaar woon in een dorpje, vraag ik me toch af hoe het leven hier echt is, nu iedereen een mobiele telefoon en scooter heeft? En vooral, hoe is het voor de moderne Balinese vrouw?

De spagaat tussen traditie en moderniteit: een kijkje in het leven van de Balineze vrouwen uit mijn klas

De mannen van de Banjar, maffia of weldoeners?

Indonesië is een land van bureaucratie, met veel lagen bestuur. Van de nationale regering in Jakarta, de gouverneur van Bali, de bupati (regent) van het district, de desa (dorp), helemaal tot aan de wijk. De banjar (het wijkbestuur) regeert via de adat (het gewoonterecht). De banjar bewaakt het sociale en culturele welzijn van de wijk, en is op Bali almachtig. Banjar regels worden strenger nageleefd dan nationale wetten: zonder helm op de scooter kan prima, maar zonder correcte kleding de tempel betreden haalt niemand in zijn hoofd.

Toeristen en expats praten vaak over de banjars als een soort maffia die iedereen geld wil uitdraaien en online taxi’s blokkeert. De pelacang (banjarpolitie) heeft meer macht dan welke overheidsinstantie ook. Anderen romantiseren het systeem juist, en zien de banjar als een gemeenschap die voor iedereen zorgt. Van het ingezamelde geld worden de zwakkeren onderhouden.

De spagaat tussen traditie en moderniteit: een kijkje in het leven van de Balineze vrouwen uit mijn klas

Naast de adat staat in Bali de Tri Hita Karana centraal, de hindoeïstische levensfilosofie die drie elementen bevat: in harmonie leven met de mensen, de natuur en god. Alles is er dus op gericht de harmonie te bewaren, en de confrontatie gaat een Balinees niet graag aan.

De adat en de banjar zijn sterk patriarchaal, mannen maken de dienst uit. En een sterke gemeenschapszin is mooi, maar gaat niet altijd samen met individuele rechten. Wie hiervan het meest de dupe zijn laat zich raden.  

De spagaat tussen traditie en moderniteit: een kijkje in het leven van de Balineze vrouwen uit mijn klas
Foto’s: Karien Van Ditzhuijzen

De meiden in mijn klas

Een keer in de week geef ik creative writing aan een groep Balinese middelbare scholieren, merendeels meisjes. Stuk voor stuk zijn ze slim en ambitieus, ze kiezen voor mijn naschoolse lessen om hun Engels te verbeteren. Veel van hen proberen een prestigieuze studiebeurs binnen te slepen voor de universiteit in Jakarta. Pipin is gek op wiskunde en wil accountant worden, maar chirurg lijkt haar ook wel wat. Gung Is twijfelt tussen schrijfster en diplomaat terwijl Indri denkt aan een rechtenstudie.

Ze praten over K-pop, vriendjes, en schrijven de prachtigste romantische gedichten. Maar vaak moeten ze een les missen omdat ze thuis nodig zijn bij de voorbereidingen van een religieuze ceremonie, werk waarvoor de verantwoordelijkheid merendeels bij vrouwen ligt. Ik vraag me dan ook steeds weer af: Hoe zal het leven van deze meisjes er uitzien over een jaar of tien?  Zullen ze na een studie in Jakarta weer kunnen wennen aan het leven in een Balinees dorp? Of zullen ze kiezen voor een eenzaam maar onafhankelijk bestaan los van hun familie?

Putu is negenentwintig, met een universiteitstitel op zak en een goede baan op de school van mijn kinderen. Ze vertelt mij over haar aankomende huwelijk. Ze is al jaren samen met haar vriend, die uit een dorp in het westen van Bali komt. Haar eigen dorp ligt naast de school, waar ze zoals de meeste ongetrouwde mensen in de familiecompound van haar vader woont. Als een Balinese vrouw trouwt, wordt ze geacht bij haar schoonfamilie in te trekken, maar het huis van Putu’s aanstaande is meer dan een uur van haar werk. Hijzelf woont er niet, hij werkt op Lombok bij de naval police. Putu twijfelt. Moet ze naar Lombok verhuizen om bij hem te zijn? Naar zijn compound gaan ook al is hij daar niet? Familie, religie en cultuur zijn ontzettend belangrijk voor Putu, en haar familie teleurstellen wil ze niet. Wat moet ik doen, Ibu, vraagt ze mij, hoe heb jij dat gedaan toen je ging trouwen?

De spagaat tussen moderniteit en traditie

Ik sta met mijn mond vol tanden. Wij woonden al jaren samen voordat we trouwden, het huwelijk was een mooi feest, een bevestiging van onze liefde, maar het veranderde niets aan mijn leven. Hoe kan ik iemand als Putu, in een spagaat tussen moderniteit en adat, advies geven? De gemeenschap waar Putu altijd vol lof over praat, die bejaarden, jonge moeders en boeren steunt, laat hier zijn donkere kant zien.

De spagaat tussen traditie en moderniteit: een kijkje in het leven van de Balineze vrouwen uit mijn klas

Voor Fitri, een vriendin die ik leerde kennen via een schrijversgroep, is Bali juist het eiland van de vrijheid. Ze kwam hier wonen om te ontsnappen aan haar conservatieve islamitische familie in Jakarta. Ook zij is achter in de twintig, hoogopgeleid en ambitieus, heeft een goede baan, veel vrienden en draagt hier graag de hemdjes en korte broeken waar ze zich in Jakarta niet in kan vertonen. Maar haar familie ziet haar liever getrouwd en met een gezin, terug in Jakarta. Haar geloof is belangrijk voor Fitri, maar haar islam is niet die van haar ouders.

De spagaat tussen traditie en moderniteit: een kijkje in het leven van de Balineze vrouwen uit mijn klas

Zij zit in dezelfde spagaat als Putu, tussen tradities en haar onafhankelijkheid. En weer heb ik geen advies. Ook Yanni, uit Makkasar, kwam naar Bali voor meer mogelijkheden. Een aantal maanden nadat ik haar heb leren kennen lacht ze me uit als ik haar tegenkom en niet herken – de hoofddoek die ze eerder droeg is plots verdwenen. Haar geloof is er niet minder om, legt ze uit, maar ze vindt de doek niet meer nodig om zichzelf te zijn. Haar uiterlijk is niet de enige verrassing: ze heeft net haar baan opgezegd om een eigen bedrijf te beginnen, een waarbij ze jonge Indonesiërs leert over duurzame landbouw. Terug naar Sulawesi of trouwen wil ze nog lang niet, ze heeft veel te veel andere plannen.

De spagaat tussen traditie en moderniteit: een kijkje in het leven van de Balineze vrouwen uit mijn klas

Vrijheid en gelijkheid als basis voor harmonie

De Indonesische jonge vrouwen die ik het afgelopen jaar heb ontmoet maken mij optimistisch en tegelijkertijd bezorgd. Sinds de tijd van Kartini, Indonesisch feministe en pionier op het gebied van onderwijs voor meisjes begin twintigste eeuw, is er veel veranderd. Vrouwen hebben toegang tot goed onderwijs en passende banen, maar voor een echt onafhankelijk bestaan hebben ze nog een lange weg te gaan. Indonesië moderniseert snel, maar is in de kern een traditionele samenleving waarin patriarchale religies de dienst uitmaken. En in een wereld waar iedereen online steeds meer met iedereen connected is, lijkt Indonesië eerder meer beschermend en conservatief te worden dan minder.

De spagaat tussen traditie en moderniteit: een kijkje in het leven van de Balineze vrouwen uit mijn klas

Ik hoop dat Gung Is, Pipin en Indri het makkelijker zullen krijgen dan Putu en Fitri, dat elke generatie vrouwen meer vrijheden weet te veroveren dan hun voorgangers. Dan zal in Bali echt iedereen in harmonie kunnen samenleven.

Karien Van Ditzhuijzen - Indonesië
Selamat pagi, ik ben Karien, geboren en getogen expat, momenteel woonachtig met mijn gezin in Bali, Indonesië. Ik ben schrijfster, en werk aan mijn tweede roman voor volwassenen en een spannend kinderboek. Mijn debuutroman A Yellow House verscheen in 2018, en gaat over het wel en wee van huishoudelijke hulpen in Singapore. Graag vertel ik over onze avonturen bij de Green School en de fascinerende Balinese cultuur op De Wereldwijven.