Ons gedrag op de automatische piloot? Even opletten!

Angst, dreiging, verdeel en heers. Het mechanisme is al zo oud als de weg naar Rome. Telkens gebeurt het weer, omdat de meeste mensen – ongeacht hun plaats of functie in de maatschappij – het merendeel van de tijd bestuurd worden door een automatische piloot. Zonder dat ze het doorhebben. 

Terwijl het lijkt alsof we bewust kiezen voor het gedrag dat we laten zien, is dat in werkelijkheid vaak niet zo en zijn we bevattelijk voor psychologische golfbewegingen, die milde, maar ook extreme vormen kunnen aannemen. Te midden van dat soort golfbewegingen, kan de mens haar destructieve neigingen op velerlei manieren laten zien. 

(Mijn) emoties op de loop

Ik ook en al heb ik dan geen bommen om de wereld mee kapot te schieten, ik ben ook een mens en kan gedrag vertonen waar ik niet bewust voor kies. Gedrag dat automatisch voortvloeit uit mijn gedachten en emoties en waarmee ik een negatieve invloed kan hebben op mijn omgeving. Door een boze uithaal naar mijn partner, bijvoorbeeld. Of als ik te veel naar me toe wil trekken, gedreven door een euforisch gevoel na een of ander bereikt succes. Ik kan ook mezelf pijnigen met allerlei negatieve gedachten. 

Ongeacht hoe groot of klein een onbewuste actie ook is, in essentie komen die allemaal op hetzelfde neer. Een gebeurtenis, of ervaring wakkert gedachten en emoties aan, en hopla! Onze automatische piloot kiest ons gedrag uit, zonder dat we er erg in hebben. 

Ik? Nee, jij bent schuldig!

Als we door iets uit balans raken, leggen we de schuld vaak buiten onszelf neer. Onze boosheid, verdriet, of angst komt door wat een ander ons heeft aangedaan. En niet zelden vinden we dat er een vergelding op moet volgen, maar je zou ook kunnen zeggen dat ons interne mechanisme het probleem is. We staan niet genoeg in contact met een dieper bewustzijn en raken snel van slag door invloeden vanuit de omgeving.

Toch kunnen we daar iets aan veranderen en ik denk dat iedereen de potentie heeft om boven zijn of haar automatische piloot uit te stijgen. Zeker als we van jongs af aan leren ons lichaam bewust te besturen, kan ons leven er heel anders gaan uitzien. Dan is er een nieuw soort mensenwereld mogelijk, waarin we varen op onze ziel – ons innerlijk kompas – dat luistert naar innerlijke rust, of een dieper bewustzijn. Dat luistert naar datgene wat ons allemaal met elkaar, en het hele leven en bestaan, verbindt. Een verbinding die we vaak over het hoofd zien, omdat we de connectie met onze ziel niet altijd maken.

Maar hoe moet dat dan, bewust leven?

Dr. Caroline Leaf, cognitief neurowetenschapper, gespecialiseerd in de mind-brain-connectie, legt het verschil uit tussen onze hersenen en onze ‘mind’. Onze hersenen zijn niet onze ‘mind’. Onze ‘levensenergie’ is dat, zegt ze in een interview met Lewis Howes, die onder andere bekend is als New York Times best-selling auteur. Onze ‘mind’, vervolgt ze, maakt dat we kunnen denken, voelen en kiezen. 

Uit haar verhaal begrijp ik dat mind alle invloeden verwerkt, die mijn lichaam bereiken vanuit de omgeving. Bijvoorbeeld in de vorm van geluidsgolven en lichtgolven. Mind is dus mijn vermogen om te denken, voelen en handelen. Het is een uniek veld van zwaartekracht dat zich rond het lichaam en de hersenen bevindt en er ook doorheen gaat. Alles op aarde kent zo’n veld van zwaartekracht en al die velden zijn op een of andere manier met elkaar verbonden.

Het veld zet alles wat we zien, horen, ruiken en voelen om in mentale structuren, die voor ons een betekenis hebben. Onder invloed van dat proces vormen zich in de hersenen eiwitachtige boomstructuren, waarvan de wortels uit de primaire bron bestaan; de sensorische invloeden, ofwel hetgeen we waarnemen. De stam en takken zijn de betekenis die we aan die invloeden geven. 

Bewustzijn is het centrum van je gedrag

De afzonderlijke boomstructuren kunnen vervolgens aan elkaar worden gelinkt, als iets wat gebeurt een herinnering aan iets anders oproept, dat ook ligt opgeslagen in een boomstructuur. Dit razendsnelle, complexe, cyclische samenspel tussen de omgeving buiten ons lichaam en onze lichamelijke processen, bepaalt vervolgens ons gedrag.

Als je dood gaat is mind er niet meer, zegt Leaf. Mind is datgene wat je lichaam in leven houdt. Je kunt je er misschien iets bij voorstellen, als je denkt aan een magneet en ijzeren splinters, die zich rondom de magneet rangschikken. De hersenen zijn de magneet. Het magnetische veld kun je niet direct waarnemen, maar wel indirect door het patroon dat de ijzeren snippers rondom de magneet aannemen. De ijzeren snippers bestaan uit alles wat je denkt, voelt en doet. Dus de relatie tussen de magneet en het elektromagnetische veld maakt het mogelijk om gedrag te laten zien. Als het magnetische veld wegvalt, valt de hele structuur van ijzeren splinters in elkaar.

Mind is altijd actief. Je bent immers altijd aan het denken. Zodra je wakker bent, is het hele systeem ook wakker en interpreteer je de hele tijd alles wat jou bereikt. De vraag is: hoe bewust gaan we om met dit systeem?

Automatische piloot versus eigen piloot zijn

Laten we een beetje uitzoomen en ons lichaam zien als een voertuig waar we in zitten. Wie of wat bestuurt dat lichaam? Vaak is dat een automatische piloot, maar het kan ook een piloot zijn die daadwerkelijk aan de knopjes zit. 

Eerst terug naar de automatische piloot. Mind produceert dus als vanzelf gedachten en geeft op die manier betekenis aan gebeurtenissen. Daarop volgen, ook weer als vanzelf, emoties en gedrag. Voor die hele keten is geen bewust handelen nodig. Gedurende ons leven bouwen de boomstructuren in onze hersenen zich op. De interactie tussen al die complexe structuren in dat hele bouwwerk, bepaalt welk deeltje van het geconditioneerde gedrag we laten zien. Of het nu gaat om simpele, of complexe gedragingen.

Maar nu willen we dat de piloot het overneemt van de automatische piloot. Hoe doen we dat? Door ons op elk moment van de dag, bij alles wat we doen, af te vragen hoe we het hier en nu precies ervaren. Wat zien, voelen, of horen we en wat doet dat met ons? We moeten onze eigen grootste onderzoeker worden en ons afvragen waar onze neigingen vandaan komen. Welke gedachten en gevoelens liggen aan ons gedrag ten grondslag? En welke herinneringen worden getriggerd door onze gedachten en gevoelens in elk moment? Zo leren we onszelf beter kennen. 

Handen aan het stuur…

Als je mind niet goed begrijpt, kan het lijken of je jezelf onder controle hebt, terwijl dit niet zo is. Stel het is een zonnige dag. Het gaat goed met de mensen die je lief hebt. Je hebt net wat gegeten en gedronken en de koelkast is gevuld. Je hebt je werk er op zitten en er bestaan geen grote problemen. Misschien voelt het alsof je zelf de touwtjes van je lichaam in handen hebt. Maar opeens kunnen we door een of andere gebeurtenis van slag raken. 

Het kan iets simpels zijn. Ergernis door een regenbui, terwijl we wilden gaan wandelen. Of iets groters: stress bij een financiële tegenvaller. Een hittegolf gaat door ons heen en de automatische piloot bepaalt wat we denken, voelen en doen. We ervaren verdriet als iemand die we kennen ziek wordt, of overlijdt, boosheid als iemand hard tegen ons aanbotst en geen ‘sorry’ zegt. We kunnen chagrijnig worden als we honger hebben, of moe zijn. Al die emoties en negatieve gedachten kunnen ons gedrag automatisch bepalen. 

Als we dat toestaan, kan het heel goed zijn dat we negatief uit de hoek komen. Met woorden of daden, jegens onszelf of anderen. De spontane, chaotische communicatie tussen de boomstructuren in ons brein bepaalt dan wat we doen.

… en door scherpe bochten sturen

Als je mind leert kennen en bewust voor je gedrag leert kiezen, betekent dit dat je als mens je mentale rust kunt behouden in al dat soort situaties. Ook als er iets traumatisch, of chaotisch gebeurt. Als je mind controleert, heb je zelfs direct invloed op de biologische processen in je lichaam, zoals je bloedsuikerspiegel, hormoonwaardes en dergelijke, die allemaal ons gedrag beïnvloeden. 

Door ons op elk moment van de dag af te vragen wat we denken, voelen en waar dat door komt, kunnen we de controle over ons gedrag vergroten. We worden ons dan bewust van het hele interne proces, waarbij mind betrokken is. We kunnen leren om onze gedachten en emoties te aanvaarden, maar die niet ons gedrag automatisch te laten bepalen. 

Dit klinkt misschien als een grote opdracht, waar we geen tijd of ruimte voor hebben. Het leven is tenslotte al behoorlijk druk. Maar is het niet vreemd dat we onze aandacht zo sterk richten op de buitenwereld, zonder dat we onze interne processen goed leren doorgronden? Hoe kunnen we zonder een dergelijk leerproces ooit een goede bestuurder worden van ons lichaam?

Meer weten over dit onderwerp? Luister dan zeker naar deze podcast met Dr. Leaf.

Over dit Wereldwijf: Esther Quatfass - Zweden

Hej. Ik ben Esther en ik woon sinds 2014 met mijn partner in Västerbotten, Zweden. Daarvoor woonden we 7 jaar in Estland en oorspronkelijk kom ik uit Amsterdam. Ik houd ervan om afgelegen in de natuur te wonen, waar ik heerlijk kan schrijven aan mijn boeken en waar mijn partner zich met zijn sledehonden bezighoudt. Voor de Wereldwijven schrijf ik graag over de wisselwerking tussen de natuur, mijn belevenissen en mij als persoon.