Is het ‘gewoon’ stress of speelt er meer? – Expatpsycholoog over emigreren met autisme

De één stopt al z’n spullen willekeurig in dozen, stapt vol enthousiasme het vliegtuig in, en gaat in het nieuwe woonland direct op avontuur uit, op zoek naar nieuwe indrukken en ervaringen. De ander, ehm… niet. Heb je autisme, of vertoon je verdacht veel trekjes van autisme, dan is een emigratie extra intens, verwarrend of zelf compleet ontwrichtend. “Je verliest je routines, sociale structuur en vertrouwde prikkels,” zegt expatpsycholoog Niek Rosens, eigenaar van Psycholoog op Afstand. “Voor mensen met nog niet gediagnosticeerd autisme kan dat overweldigend zijn.”

Zeker vrouwen ontdekken vaak pas op latere leeftijd dat ze autisme hebben – of een Autisme Spectrum Stoornis (ASS), zoals het officieel heet. De zoekopdrachten naar ‘Heb ik autisme?’ en ‘autisme diagnose’ stijgen dan ook explosief. Zeker onder expats, want emigreren naar het buitenland kan de symptomen van autisme ineens aan het licht brengen. Rosens: “Een emigratie is vaak het moment waarop mensen zich afvragen: is dit ‘gewoon’ stress of speelt er meer, zoals autisme?” 

Wat is autisme?

Wat autisme precies is weten we na jaren wetenschappelijk onderzoek eigenlijk nog steeds niet precies. We noemen het een ontwikkelingsstoornis, maar het valt niet ‘aan te wijzen’ in de hersenen, het DNA of het bloed. Autisme kan dus alleen gediagnosticeerd worden op basis van gedragskenmerken – en dat zijn er nogal wat. De DSM-5 (het handboek voor psychische stoornissen) noemt de overkoepelende:[1]

• problemen met communicatie en sociale interactie
• beperkte, repetitieve gedragspatronen, interesses of activiteiten
• sensorische over- of ondergevoeligheid 

Omdat autisme zich op zoveel verschillende manieren kan uiten, spreekt de DSM-5 van een ‘autismespectrum’ – vandaar de weinig charmante afkorting ‘ASS’ voor Autisme Spectrum Stoornis. Dat woordje ‘stoornis’ ligt overigens ook weer onder vuur, want ASS heeft ook sterke kanten: mensen met autisme hebben vaak veel oog voor detail, kunnen goed analytisch denken, zijn eerlijk en loyaal en hebben veel technisch inzicht.[2]

Autisme bij vrouwen

Lang werd gedacht dat autisme bij vrouwen niet voorkomt, maar dat blijkt niet te kloppen. Vrouwen kunnen het simpelweg beter camoufleren. Annemiek Koster van de Nederlandse Vereniging voor autisme (NvA) licht toe: “Vrouwen zijn sociaal vaardiger dan mannen. Daarom wordt autisme bij vrouwen, vaak na enkele onjuiste diagnoses, pas later herkend.”[3] Officiële diagnostiek wordt daarom steeds belangrijker, zeker voor vrouwen die het grootste deel van hun leven ‘gewoon’ hebben gefunctioneerd.

Hoe weet je of je autisme hebt?

Het autismespectrum is breder dan je denkt. Misschien categoriseer je jezelf niet als iemand met ‘communicatieproblemen’, ‘repetitieve gedragspatronen’ of ‘sensorische overgevoeligheid’, maar als je dat naar alledaagse situatie vertaalt, krijg je onderstaande lijst. Autisme kan zich manifesteren als:[4]

• niet goed tegen verandering kunnen
• veel behoeften aan structuur en controle hebben
• perfectionistisch en nauwkeurig zijn
• je goed op een specifieke activiteit kunnen focussen
• altijd overal de details van opmerken
• een sterk rechtvaardigheidsgevoel hebben
• geen zin hebben om over koetjes en kalfjes te praten
• een ironisch grapje niet begrijpen
• weinig interesse in anderen hebben of tonen
• liever één-op-één met iemand afspreken in plaats van met een groep
• je na sociale gelegenheden uitgeput voelen
• niet goed tegen harde geluiden kunnen

“Er zit totaal geen filter op de prikkels om me heen. Dus ik hoor de wasmachine verderop en ondertussen de wind door de bomen waaien. Er komt heel veel tegelijkertijd binnen.”[5] – Hannah, die met autisme naar Zweden emigreerde

Emigreren brengt autisme aan het licht

Voor mensen met autisme zijn routines, voorspelbaarheid en overzicht essentieel om zich veilig en in balans te voelen. Je voelt ‘m aankomen: daar is bij een emigratie precies nul sprake van. Door een verhuizing naar een ander land verlies je juist routine en overzicht, en moet je je aanpassen aan nieuwe systemen en omgangsvormen. “Waar het eerder nog redelijk ging, in een bekende omgeving, kan zo’n verandering ervoor zorgen dat je vastloopt,” zegt Rosens. “Bijvoorbeeld door overprikkeling, vermoeidheid, sociale onzekerheid of moeite met veranderingen.” In een nieuw land werken je bestaande copingmechanismen bovendien ineens niet meer.

“Het is dus niet zo dat emigreren autisme triggert, want de kenmerken waren er altijd al. Het is meer dat ze in een nieuwe, uitdagende context plotseling veel meer opvallen.” – Niek Rosens, eigenaar Psycholoog op Afstand

Autistische burn-out of depressie

Ga je te veel tegen de ‘aard van het beestje’ in, dan kan een burn-out of depressie ontstaan. Waar ‘normale’ mensen overspannenheid of depressieve klachten krijgen door (werk)stress, kan dat bij mensen met autisme dus komen door overprikkeling en onvoldoende ondersteuning van hun behoeften. Dat gebeurt bij uitstek bij mensen die emigreren zonder te weten dat ze autisme hebben, waardoor ze maar proberen van verandering naar verandering door te denderen zonder grenzen te stellen en zichzelf downtime te gunnen.[6]

Hulp bij emigreren met autisme

Herken jij jezelf in de symptomen van autisme, dan is het niet meer dan logisch dat een emigratie een bovengemiddelde impact op jou heeft. Een anders functionerende omgeving, onduidelijke culturele signalen, nieuwe sociale situaties, en plotselinge veranderingen in gewoontes zijn voor jou het recept tot ongemak. Blijft dat genegeerd, dan kan het resulteren in bovengenoemde burn-outachtige klachten of depressieve gevoelens. Niet bepaald wat je je had voorgesteld van je emigratie-avontuur.

Diagnose

Bij sommige vrouwen die bij Psycholoog op Afstand aankloppen blijkt dat er sprake is van niet-gediagnosticeerd autisme. Zeker als je in het buitenland woont, is toegang tot goede diagnostiek beperkt, zeker in je eigen taal. Daarom verzorgt Psycholoog op Afstand online diagnostiektrajecten, waarbij je vanuit de plek waar je woont toch een officiële diagnose kunt krijgen.

Zo’n diagnose kan opluchting geven, een verklaring waarom je je voelt zoals je je voelt of waarom je met bepaalde dingen moeite hebt. Het geeft woorden aan wat je eerder nooit goed hebt kunnen plaatsen. En het helpt je milder voor jezelf te zijn als je emigratie er – misschien onverwacht – flink ingehakt heeft.

Begeleiding

Die psychologen van Psycholoog op Afstand zijn er uiteraard ook voor je als je besluit begeleiding in de arm te nemen voor het emigratieproces (en zelfs lang daarna). Autisme kan niet worden ‘genezen’, “en het is ook niet de bedoeling dat je maar leert om je aan te passen,” voegt Rosens toe. “Het gaat erom de tools te vinden die jou helpen prettiger te leven in je nieuwe omgeving.”

Juist omdat het vanuit huis – je eigen, vertrouwde omgeving – gebeurt, werkt de online werkwijze van Psycholoog op Afstand vaak heel goed voor mensen met autisme. “De begeleiding richt zich op het begrijpen van je eigen prikkelverwerking, sociale behoeften en energiebalans.” Daarnaast is psycho-educatie belangrijk, zegt Rosens: “inzicht krijgen in hoe jouw brein werkt en waarom bepaalde dingen moeilijker zijn – of juist sterke kanten blijken.”

Tips om zelf direct toe te passen

Maar of je nu een diagnose autisme hebt of niet, zelfzorg is ontzettend belangrijk als je in een ander land gaat wonen. Deze vijf tips van de psychologen van Psycholoog op Afstand helpen je zelfstandig op weg.

1. Zorg zo snel mogelijk voor structuur

Als je autistisch bent, kun je het best zo snel mogelijk een dagritme invoeren. “Zorg voor een vast ochtendritueel, een wekelijks overzicht van taken, of een rustige plek waar je je terug kunt trekken,” zegt Rosens. “Als je omgeving chaotisch of onvoorspelbaar voelt, helpt het enorm als jij wél weet wat je kunt verwachten van je eigen dag.”

2. Wees selectief met sociale contacten

Niet elke expatcommunity is automatisch jouw ‘tribe’. Kies voor sociale activiteiten met mensen bij wie je je goed en begrepen voelt, ook als dat betekent dat je daardoor minder sociale contacten hebt. Kwaliteit boven kwantiteit.

3. Probeer te veel prikkels te voorkomen

Werk met een noisecancelling koptelefoon op of investeer in verduisterende gordijnen. Onderschat niet hoeveel verschil dit maakt voor je dagelijkse energie.

4. Wees mild voor jezelf

Accepteer dat het jou misschien wat meer tijd kost om je draai te vinden. Rosens: “Emigreren is voor iedereen een uitdaging, en dat geldt nog meer als je autistisch bent. Je hoeft niet alles meteen ‘goed’ te doen – het mag in stappen.”

5. Zie het anders-zijn als een kracht

Met autisme voel je je al snel ‘anders’, en in een nieuwe cultuur al helemaal. Omarm het anders-zijn en zie het als een kracht. Doe de dingen op jouw manier en gebruik je emigratie om opnieuw te kiezen wie je bent en hoe je je leven wilt inrichten.

Nee, je bent niet ‘gek’ als je emigreren lastig vindt. Je bent niet ‘te gevoelig’, ‘te perfectionistisch’, of ‘niet sociaal genoeg’. Je hebt gewoon een andere gebruiksaanwijzing. En die mag je leren lezen – waar je ook woont. Vraag vandaag nog een diagnostiektraject voor autisme aan bij Psycholoog op Afstand. 

Bronnen

• [1] NvA. (11 maart 2024). ‘Wat is autisme?’ Nederlandse vereniging voor Autisme, via: autisme.nl.
• [2] Idem.
• [3] Kro-Ncrv. (4 juli 2023). ‘Waarom worden vrouwen minder snel gelabeld met autisme?’ Kro-Ncrv, via: kro-ncrv.nl.
• [4] NvA. (12 juni 2021). ‘Hoe kan ik autisme herkennen?’ Nederlandse vereniging voor Autisme, via: autisme.nl.
• [5] B. ter Horst. (28 februari 2022). ‘Hannah over haar autistische burn-out’. EO, via: eo.nl.
• [6] C. Heslinga. (4 januari 2022). ‘Autistische burn-out’. Autisme Centrum, via: autismecentrum-groningen.nl.