De kunst van het terugkeren – Hoe vind je de weg terug na jaren in het buitenland?

“Je riep toch altijd dat je overal kon wonen en gelukkig kon zijn? Waarom is het nu dan zo moeilijk?” Die vraag van een vriendin kwam hard binnen toen ik, na 37 jaar overal en nergens te hebben gewoond, terugkeerde naar mijn geboortedorp Simpelveld. Want als je jarenlang de wereld over bent getrokken, ga je ervan uit dat ’thuiskomen’ het makkelijkste deel van de reis is. Je kent de straten, de taal, de gezichten. En toch… bleek de weg terug de moeilijkste van allemaal.

Ik weet dat ik hierin niet de enige ben. Iedereen die na een lang buitenlands avontuur weer in Nederland (of op de plek van herkomst) landt, merkt dat alles altijd in beweging is. Niets blijft. De vraag is: bestaat er wel een weg terug?

Een open blik

Ik wilde zo graag vasthouden aan alles wat me zo dierbaar was: de mensen die ik onderweg in mijn hart had gesloten, de landschappen die op mijn netvlies waren blijven hangen, de geuren en geluiden die ooit vreemd waren en nu vertrouwd voelden. Het was veel; al die jaren was er alleen maar bijgekomen. Pas later begreep ik dat je maar moeilijk verder kunt als je aan alles probeert vast te houden.

“Hoe deed ik dat vroeger dan, wanneer ik ergens opnieuw begon?”

Het antwoord was: iedere nieuwe periode begon met een open blik. Kijken, ontdekken, verwonderen. Ik probeerde die houding opnieuw toe te laten in een wereld waarin ik was opgegroeid. In het begin – we hebben het over 2021, midden in de covidperiode – waren onze spullen nog onderweg in een zeecontainer. Ik schafte wat acrylmarkers aan, vond een oud boekje en besloot om elke dag een beeld te maken van één ding dat mijn aandacht trok. Hoe klein ook — iets dat me op dat moment raakte en vrolijk stemde.

Die manier van werken veranderde alles. Ik begon de schoonheid van mijn geboorteplaats te herontdekken. Het werd een gewoonte: kijken, ontdekken, herinneren. Vanuit mijn inmiddels weer complete atelier ontstond een serie werken. Op doek, op papier en een paar vrolijke objecten die ik op zolder van mijn ouderlijk huis vond. Zonder dat ik het doorhad, had ik mijn weg terug gevonden.

Mijn weg terug in een expositie

Pas toen ik mijn expositie De terugkeer (2021–2026) ging inrichten, ontdekte ik dat ik al vijf jaar lang één verhaal aan het vertellen was. Tijdens het voorbereiden van de expositie zag ik hoe vanzelf een lijn was ontstaan. Een verhaal over terugkeren, opnieuw kijken en langzaam mijn plek hervinden.

Terwijl ik mijn werk verder ordende aan de hand van zeven werkwoorden — vasthouden, niet kunnen landen, kijken, ontdekken, herinneren, verbinden en uiteindelijk loslaten — merkte ik dat er iets miste. Er was een serie schilderijen die een andere laag liet zien: de wereld van mijn dromen. Daarin lopen alle verschillende plaatsen waar ik heb gewoond, de mensen die mijn pad kruisten en de ervaringen die ik heb opgedaan door elkaar heen. Grenzen vervagen en alles vloeit in elkaar over, in mijn dromen en uiteindelijk ook op het doek. Daarom kwam er nog een sub-werkwoord bij: dromen.

De laatste twee bewegingen — verbinden en loslaten — kregen vorm in een serie assemblages: kijkdozen waarin voorwerpen uit verschillende werelden samenkomen. Daarin zocht ik naar wat ons als mensen verbindt. We geloven allemaal in iets, vrezen iets, verlangen naar iets en hechten waarde aan bepaalde dingen. Alleen de manier waarop we dat invullen verschilt. Juist die verschillen wilde ik zichtbaar maken. In plaats van te focussen op wat ons scheidt, zoek ik naar de schoonheid van de nuance. Voorwerpen die ik jarenlang met me had meegedragen, kregen in deze assemblages een nieuwe betekenis. Losse herinneringen werden verbonden en vormden samen een nieuw verhaal.

Een nieuw begin

Het werk hangt in een modern kerkgebouw, in een lichte kruisgang. Terwijl ik daar liep, besefte ik hoe passend die plek eigenlijk was. Een kruisgang brengt je, hoe lang de route ook is, altijd weer terug bij het begin. Zo voelde ook mijn terugkeer. Niet als een cirkel terug naar vroeger, maar als een nieuw begin. Ik was teruggekeerd, niet als de persoon die ooit vertrok, maar als de mens die ik onderweg ben geworden. Het creëren heeft me geholpen om los te laten. Ik hoefde mijn verleden niet achter me te laten; ik kon alles wat ik had meegenomen een plek geven zonder eraan vast te houden.

Terugkeren is een kunst op zich. Het vraagt tijd, mildheid en de moed om niet meteen weer te willen passen, maar ruimte te maken voor wat er nu is. Voor mij was kunst de weg terug. Voor ieder mens die terugkeert, ligt er een eigen proces van ontdekken en verbinden. Uiteindelijk gaat het erom dat alles wat je onderweg hebt meegenomen er mag zijn. Dat je mag zijn wie je op al die plekken bent geworden.