Wat betekent vrijheid als het niet vanzelfsprekend is?

Bam, ineens zat ik klaarwakker, rechtop in m’n stoel in Zimbabwe nadat één zin rigoureus de verveling doorbrak.  ‘Jouw vrijheid stopt daar waar je een ander de vrijheid ontneemt’.

Het was enkele weken geleden, op 5 mei om precies te zijn. Ik zat onderuitgezakt en verveeld naar de televisie te staren. Je kent het vast wel, je ziet iets bewegen en hoort wat stemmen maar het geheel komt niet echt bij je binnen. Ingetuned op de Nederlandstalige satellietzender BVN, gewoon omdat het na de hele dag Shona-klankenwel eens lekker is een taal te horen die je begrijpt, overschaduwde mijn eigen gedachte de goed bedoelde maar oersaaie toespraakjes ten tijde van de bevrijdingsviering vanuit Leeuwarden.

Angst als wapen

En toen ontwaakte ik uit deze duffe houding. Ineens zat ik klaarwakker, rechtop in m’n stoel nadat één zin rigoureus tot mij doordrong:  ‘Jouw vrijheid stopt daar waar je een ander de vrijheid ontneemt’. Deze woorden kregen vele malen meer impact doordat zij werden uitgesproken door een Joodse man die, als ik het goed begreep, woonachtig is in Israël.  Allereerst werd ik bevestigd in mijn denken dat het opleggen van vrijheidsbeperking een middel is van de radicalen. Het gros van de mensheid is dit echter niet en zou niets liever willen dan gewoon vreedzaam, in vrijheid naast elkaar leven. Er is echter één ding waar het rationele brein niet tegen bestand is; Angst. Het voeden van angstgevoelens blijkt een zeer krachtig wapentuig, dermate krachtig dat men overtuigd raakt van de waarheid ingegeven door de radicalen. Zo kan een goede buur veranderen in de grootste vijand met alle trieste gevolgen van dien.

‘Jouw vrijheid stopt daar waar je de ander de vrijheid ontneemt’.

Deze zin spookt sindsdien dagelijks door mijn hoofd. Het lijkt een heldere zin waar een ieder zonder veel na denken mee in zal stemmen. Maar in de praktijk blijkt het hanteren van deze uitspraak geheel niet eenvoudig. Want waar liggen de grenzen? Waar begint het ontnemen van vrijheid en waar stopt die van jou? Duidelijk voorbeeld hiervan is de in Nederland heilig verklaarde Vrijheid van meningsuiting waar terecht veel discussie over is. Ongegeneerd beroept men zich op Artikel  7 ook daar waar uitspraken wel degelijk de ander in de vrijheid aantast of deze zelfs in gevaar brengt. De grenzen zijn echter dermate vaag dat de wet hier niet in kan voorzien en het aankomt op de eigen verantwoordelijkheid van de spreker. De spreker bepaalt de grens maar deze blijkt met regelmaat een grenzeloze vrijheid te hanteren.

Foto: Assia Hiemstra

Een etmaal in de ijzige kou voor 50 gram boter

Ik ben bevoorrecht geboren en getogen te zijn in een van ’s werelds meest vrije landen. De wezenlijke inhoud hiervan werd pas echt duidelijk nadat ik eerst in Roemenië en vervolgens nu in Zimbabwe woon. Roemenië was al ontsnapt aan de ijzeren vuist van Ceausescu maar dit verleden was nog altijd goed voelbaar. Generatiegenoten vertelden mij de indringende verhalen uit die tijd waarin zij opgroeiden. Over het totaal ontbreken van vrijheid zelfs binnen de muren van je eigen huis. Je weet immers nooit wie meeluistert. Het volk wordt mak gehouden door ze net genoeg eten te geven om in leven te blijven, waarvoor eerst dagen in de rij moet worden gestaan. Een etmaal in de ijzige kou voor 50 gram boter. Men ziet vaak onschuldige mensen opgepakt worden om nooit meer terug te keren. Wederom is het creëren van angst een sterk wapen. Behalve de kou is dit zeer vergelijkbaar met Zimbabwe waar vooral in zijn laatste jaren Mugabe de teugels steeds strakker aantrok.

Het recht om te zeggen wat je vindt

Aan den lijve heb ik ondervonden hoe het is om in je vrijheid beperkt te worden. Iets wat mij maanden heeft gekost om te beseffen. Het heeft mij menig blauwe scheen doen oplopen door de waarschuwende schoppen onder tafel van James. Met mijn westerse betweterigheid probeerde ik hem te overtuigen van het recht dat ik heb om te zeggen wat ik vind en dat iedereen dat zou moeten doen. De arrogantie en tegelijkertijd dommigheid ten top. Alsof ik wel even het goede voorbeeld zou komen geven en alles dan beter zou worden. Na eerst nog de discussie aan te gaan beperkte James zich later tot de woorden: ’Oké, als jij als krokodillenvoer wil eindigen, moet je vooral zo doorgaan’.

Wit is oppositie en oppositie is vijand

Wij hebben de neiging ons lacherig en denigrerend uit te laten over de dictators op deze wereld en vragen ons geregeld af waarom het volk niet in opstand komt. Want naast de verantwoordelijkheid de grens in ogenschouw te nemen waar je de ander de vrijheid ontneemt, is er ook de verantwoordelijkheid de jouwe te beschermen. Met vallen en opstaan heb ik deze grenzen moeten ontdekken want ook deze zijn vaag. Daar waar ik gewend was aan een haast grenzeloze vrijheid werd deze nu overduidelijk beperkt. De machthebber blijkt een zeer slimme strateeg die heel goed weet hoe zijn grens te verdedigen. Uit eigenbelang zal je daar aan toe moeten geven. Zo werd James steeds vaker en intenser bedreigd. Niet dat wij politiek actief zijn, nee enkel door mijn afkomst. Wit is oppositie en oppositie is de vijand. Zonder concessies werd hem duidelijk gemaakt welke kant te kiezen.

Roadblock en uniformen

En dan de alom gehate roadblocks, vaak wel acht op de heenweg en dan weer acht op de weg terug. En daar lag onze grens. Wij weigeren niet bestaande boetes te betalen ook al zijn dit kleine bedragen, uiteraard ter plaatse in cash te voldoen. Onze strategie heeft hier lange tijd goed gefunctioneerd tot het moment dat de auto in beslag werd genomen en wij werden afgevoerd naar het bureau. Nadat ik weigerde mijn autosleutel af te geven aan een imposante man in uniform volgde de woorden: ‘Are you disobeying an officer in charge?’ James stond op een te grote afstand om mij een schop te verkopen maar de indringende blik van deze officier liet niets aan de verbeelding over. Ik had de grens bereikt. Ons restte niets anders dan eieren voor ons geld te kiezen en de nepboete te betalen.

Ik stond in mijn recht maar hij had de macht

Inmiddels werden de roadblocks dermate agressief dat ik in de volgende maanden niet meer de weg op ging. En dan voel je de beperking in vrijheid pas echt. Dit is overigens peanuts vergeleken bij wat een jonge Amerikaanse vrouw hier overkwam. Zij twitterde een in onze ogen volkomen onschuldige opmerking over de aanschaf van twee Bentleys en een Aston Martin door de First Family terwijl de bevolking in grote armoede leeft. Zij belandde in het gevang wegens het beledigen van de president alwaar zij 20 jaar cel voor had kunnen krijgen. Echter na de ‘coup die geen coup mag heten’ werd zij vrijgelaten.

‘Jouw vrijheid stopt daar waar je een ander de vrijheid ontneemt.’

Mooie maar onhaalbare woorden gewoonweg omdat de mensheid doorgaans handelt uit eigenbelang en niet uit empathie. De grenzen zijn te vaag.  Of het nu gaat om de overhangende tak van de buren of om het voortslepende conflict tussen Israel en Palestina. Ook de definitie voor vrijheid kan ik nog altijd niet vinden.

Een andere vrijheid in Zimbabwe

Zo kan een beperking van vrijheid op haar beurt ook weer vrijheid opleveren. Of zoals James zegt: ‘Na eeuwen van onderdrukking zouden wij hier niet om kunnen gaan met de vrijheid die jullie kennen, dat wordt complete chaos. De beleefdheid en het respect zou verdwijnen, voor elkaar en voor het gezag. Er moet een slot op de deur en je kunt je auto niet meer open laten terwijl je telefoon op het dashboard ligt. Men zal gaan roven en overvallen, harddrugs zal verkrijgbaar zijn met alle gevolgen van dien en in het ergste geval krijg je midden op straat bij klaarlichte dag schietpartijen met AK’s. Zo’n land willen wij niet!  Wij zijn trots op ons veilig en vredig Zimbabwe en op voorwaarde dat de economie draait, leveren we daar graag een stukje vrijheid en zelfs mensenrechten voor in.’