Een tenenkrommende ‘Tropische Trump’ als Braziliaanse president

1 januari 2019. Die dag zal Brazilië een nieuwe president krijgen, en wat voor een. Toen wij iets meer dan twee maanden geleden aankwamen in Brazilië, verbleven we tijdelijk in een hotel totdat we een huis zouden vinden. Elke ochtend zaten we aan hetzelfde ontbijt en stond keihard TV aan op het Braziliaanse nieuws.

Hoe kún je zo denken?

Al snel begrepen we dat dit niet zomaar verkiezingen waren. Jair Bolsonaro, een van de presidentskandidaten, stond er enorm goed voor in de peilingen. Op zich geen nieuws, totdat we begrepen wat voor een figuur Bolsonaro is. Na veel voornamelijk bizarre verhalen over hem gehoord te hebben, vroeg ik me af hoe het toch kon dat de helft van het land op hem zou gaan stemmen. Wie zijn de mensen die hem steunen? Hoe kunnen ze het eens zijn met zulke extreme uitspraken? Hoe kún je zo denken?

Op onderzoek

Tot ik er achter kwam dat heel veel mensen in mijn omgeving hem ook steunen: mijn yoga-juf, de aardige collega van mijn man, mijn lerares Portugees, de jonge en bereisde Uber-chauffeur. Stuk voor stuk slimme, sociale mensen. Tijd dus om op onderzoek te gaan en mijn eigen vooroordeel over Bolsonaro op de proef te stellen.

Tropische Trump

Bolsonaro is een oud militair, een man van de oude stempel zou je kunnen zeggen. Hij is aangesloten bij de PSL, tot voor kort een vrij kleine rechts-conservatieve partij zonder veel geld in campagnekas. Zonder enige vorm van strategische campagnevoering heeft hij, voornamelijk via social media, het voor elkaar gespeeld om in Brazilië een enorme aanhang te creëren. Hij wordt ook wel de ‘Tropische Trump’ genoemd dankzij zijn provocerende teksten en conservatieve moraal. Ik denk dat we wel kunnen stellen dat Bolsonaro nog wat extremere uitspraken en standpunten heeft dan Trump. Een aantal ‘pareltjes’ uit zijn mond:

• Bolsonaro heeft vijf kinderen, waarvan één dochter. Het krijgen van een meisje noemde hij ‘een zwak moment’ in zijn leven.
• Hij zei eens dat hij nog liever had dat zijn zoon dood zou zijn dan homo.
• Hij noemde een vrouwelijke politica ’te lelijk’ om verkracht te worden.
• Zwarte activisten noemt hij met regelmaat ‘animals’ die ‘back to the zoo’ gestuurd zouden moeten worden.

Afijn, genoeg aanleiding om je af te vragen hoe het kan dat meer dan de helft van het land (55%), dus ongetwijfeld ook vrouwen, zwarten en homo’s, op hem stemmen. Hiervoor heb ik tot nu toe zelf een aantal redenen kunnen ontdekken, al zit er waarschijnlijk veel meer achter dan ik ooit helemaal zal begrijpen.

Fake news

Zo ook als bij de verkiezingen in de VS werden de verkiezingen hier in Brazilië overheersd door fake news. Op 6 september tijdens een campagnebijeenkomst werd Bolsonaro neergestoken. Een winnende formule voor hem. Zijn aanhangers pakten het campagnevoeren voor hem op. En hoe. Zelf heb ik al gemerkt hoe dol de Brazilianen zijn op WhatsApp. Waar ik zelf soms al even het geluid op stil zet van mijn Nederlandse vriendinnen-app groepje, zo zit ik hier in een groep met 250 vrouwen. Allemaal zijn we of zwanger, of net bevallen. Het thema van de groep is dus: baby’s. Meestal laat ik de ongeveer 300 appjes per dag aan me voorbij gaan zonder te lezen. Zo niet tijdens de verkiezingstijd!

Propagandistische berichten

Er werden fanatiek berichtjes gedeeld over de presidentskandidaten. Over Haddad, de linkse tegenstander van Bolsonaro werd het bericht verspreid dat hij gratis baby-speentjes in de vorm van penissen uitdeelde om zo kleine kinderen homo te maken…. Verschillende keren werd er door dames uit de WhatsApp groep verzocht om politieke gesprekken ergens anders voort te zetten, maar het fake nieuws bleef terug komen. Sommige vrouwen verlieten daarom de WhatsApp groep, anderen gingen juist nog fanatieker propagandistische berichten delen. Brazilianen consumeren dus nieuws massaal via Facebook en WhatsApp, en hebben meer vertrouwen in een direct berichtje van hun buurman of vriendin, dan van de officiële nieuwskanalen.

“O mecanismo”

Een tijdje geleden keek ik de Netflix serie O Mecanismo, over de waargebeurde operatie Car Wash; een politie task-force die een enorm corruptie schandaal heeft ontdekt waarin de Braziliaanse overheid en grote bedrijven waren betrokken. Uiteindelijk komt de hoofdrolspeler tot de conclusie dat ‘het mechanisme’ in vrijwel alle lagen van de Braziliaanse samenleving ingebakken zit. Het is overal. Voor mij als Nederlandse, waar dingen over het algemeen eerlijk werken; politie, overheid, het bedrijfsleven, dus lastig te begrijpen hoe de ‘gewone’, hardwerkende Braziliaan de dupe wordt van deze corruptie.

Verandering na 15 jaar Lula

Als waarschijnlijk voornaamste reden dat mensen in Brazilië toe zijn aan verandering is de lange regeerperiode van de PT, de linkse arbeiderspartij, opgericht door Luiz Inácio da Silva, oftewel Lula. Onder zijn bewind, en dat van zijn opvolger, is Brazilië in een enorme economische crisis beland. Ook zijn er volgens de rechter steekpenningen ontvangen voor zijn partij. Dit alles kwam aan het licht onder dezelfde operatie Car Wash. Nadat hij president was liet hij zich aanstellen als minister, om vervolging wegens omkoping te ontlopen. In hoger beroep werd hij echter alsnog veroordeeld tot gevangenisstraf en hij zit nu sinds april 2018 vast.

Veiligheid boven alles

Hoewel hij nog steeds veel aanhangers heeft is zijn beleid van de afgelopen 15 jaar ook de reden dat zoveel Brazilianen zo ontzettend klaar zijn met ‘het systeem’. Ze willen iemand die geen deel uitmaakt van dat systeem en een einde maakt aan de corruptie en daarmee aan het extreme geweld en economische ongelijkheid die Brazilië die de greep houden. Mensen willen terug naar het verleden, waarin hiërarchie, sociale orde, discipline en autoriteit voor een georganiseerde samenleving zorgen. Dat de rechten en belangen van minderheden daarmee heel ver op de achtergrond verdwijnen, is blijkbaar iets minder belangrijk wanneer een van de primaire levensbehoefte, veiligheid, niet op orde is.

En nu?

Een gespleten Braziliaans volk is het gevolg. Ik spreek mensen, bijvoorbeeld mijn homo kapper, die nu nóg liever hun heil in Europa gaan zoeken. Zo ver weg mogelijk van mensen, of zelfs hun eigen vrienden en familie, die Bolsonaro gestemd hebben. Ze zijn niet alleen bang voor wat Bolsonaro gaat doen, maar vooral in wat voor samenleving ze terecht zijn gekomen. De andere helft, waaronder ongetwijfeld ook mensen met racistische of onwetende trekjes, zijn toch voornamelijk mensen die gewoon hopen op een veilig en eerlijk land. Zoals mijn yoga-juf het zei:

“He’s not perfect, but he will change things for the better”.

Mijn perspectief infietsen

Hoe vervelend ik het soms ook vind, ik zal ook na 1 januari blijven luisteren naar waarom mensen Bolsonaro steunen. Omdat ik vind dat ik, met mijn eerste (en tweede, derde, vierde en vijfde) levensbehoeften dik op orde, niet zomaar de helft van de Braziliaanse bevolking kan wegzetten. Ik kan in mijn belevingswereld niet voorstellen hoe het is om opgegroeid te zijn in een onveilig, oneerlijk land in economische crisis, en zo snakken naar verandering dat ik de belangen van minderheden voor het gemak even compleet uit het oog zou verliezen.

Wel kan ik er af en toe ongezouten mijn perspectief infietsen en hopen dat ook andere mensen, voor- en tegenstanders, met elkaar in gesprek zullen blijven gaan. En het liefst niet via WhatsApp.
——————————————-

Julia Dorigo