Waar zijn de heldinnen van Moskou?

Het sneeuwt buiten. Uiteraard, het is immers mid-december in Moskou. We komen net uit de Metro gestapt en met een gevoelstemperatuur van -12 zit ik met Katerina Pigusova (32 jaar) aan een lekkere warme bak koffie met een smeuïg croissantje.

Binnen is het warm. Ik haal mijn schrift uit mijn tas en enthousiast als Katerina is, begint ze direct met vertellen. Katarina kan heel goed vertellen. Ze heeft er haar beroep van gemaakt.

De metrostations in Moskou vertellen verhalen

In één van de 222 metrostations die Moskou rijk is, heb ik Katerina ooit ontmoet. Ze gidste toen een groep kakelende expatvrouwen rond, die van de een in de andere verwondering vielen, vanwege alle pracht en praal die ondergronds te zien was. We hielden contact.

Tijdens die Moscow Metro tour, onderdeel van het Katerina’s touring bedrijf ‘Bridge To Moscow’, werd ik gegrepen door de schoonheid van de Metrostations. Een lust voor het oog en met veel historie, is het elke keer weer een verrassing wat ik te zien krijg, wanneer ik een voor mij onbekend station betreed.

Veel helden maar waar zijn de heldinnen?

Wat mij opvalt is dat veel kunst in deze stations vaak verhalen over de mannelijke helden, musici, dichters, wetenschappers en politici uit de Russische historie. Maar waar zijn de oorlogsheldinnen of krachtige vrouwen te vinden? En hoe trekt Katerina de parallellen tussen de kunst in de Metro, de geschiedenis van haar moederland en haar eigen leven als vrouw, echtgenote en jonge moeder?

Katerina is een Perestrojka kind

Katerina vertelt: ”Eigenlijk zie ik mijzelf als een kind van de Perestrojka. Rond ’85 werd door Gorbachev de Perestrojka ingezet, met de bedoeling om middels staatkundige en economische hervormingen de planeconomie uit het slop te trekken. Het resulteerde uiteindelijk in het imploderen van de Sovjet- Unie. Het was een moeilijke tijd, helemaal voor ons als burgers. Er was schaarste, het was zwaar voor jonge gezinnen. 
De rijkdom van nu in Moskou is nauwelijks voor te stellen, maar we zijn er snel aan gewend geraakt. In mijn jeugd waren simpele dingen als een banaan of tarhun (een lokaal frisdrankje) echt luxeproducten. En als ik het van mijn moeder kreeg, was het feest.
Nu ik een eigen gezin heb, besef ik hoe goed we het nu hebben. Ik waardeer mijn leven. Ik wil ervoor zorgen dat mijn zoon heel goed beseft wat hij heeft. Ik probeer de armoede in mijn jeugd wel te compenseren door voor mijn zoon alleen nieuwe kleding te kopen zodat hij niet, zoals ik vroeger, in afdankertjes hoeft te lopen.”

Mijn moeder trok de kar

Ze vervolgt: “Mijn moeder, die een hoge functie had als econome, raakte zwanger in deze tijd en moest ontslag nemen om zo voor mij te kunnen zorgen. Zo ging dat. Maar toen ik wat ouder was, vond mijn moeder een andere baan. Door de harde jaren ten tijde van de Perestrojka wist ze zichzelf staande te houden en geld te verdienen voor ons gezin. Mijn moeder trok het gezin, zo zie ik dat.
Mijn vader werkte in de Kremlin Musea en verdiende niet veel. Hij was administratief medewerker en ik mocht als kind vaak een dagje met hem mee. Ik spendeerde heel wat uren in de verschillende musea. 

“Ik raakte gefascineerd door al het moois en de kunstschatten die ik keer op keer met mijn vader kon bekijken. Alles aan deze plek intrigeerde mij.” 

Ik denk dat de bezoekjes met mijn vader aan het Kremlin ervoor gezorgd hebben dat ik later dit vak ben ingerold. Mijn studie Engelse en Franse taal koos ik, omdat ik de wens had om met buitenlanders te kunnen communiceren. Tot mijn 19e was ik nog nooit buiten Rusland geweest, kan je nagaan! In de wintermaanden gaf ik Engelse les en in de zomermaanden rolde ik vanzelf in het werk van gids. En zo is samen met een vriendin het idee ontstaan om voor onszelf te beginnen. We ontwierpen een website en boden rondleidingen aan in Moskou. De aanvragen liepen binnen. Nu huren we een kantoortje en hebben verschillende gidsen in dienst. Mijn bedrijf is mijn eerste kind, dit zeg ik ook tegen mijn man…”

Vrouwen heersen niet, maar leiden

Het lijkt erop dat Katerina een vrijgevochten vrouw is, een vrouw met moderne opvattingen. Ze is zelfstandig, werkt hard en heeft daarnaast een eenjarige zoon. Ze is modern in haar opvattingen. Haar jeugd heeft haar duidelijk gevormd tot wie ze is. Zelf heeft ze een schoonmaakster in dienst, omdat ze de taakverdeling tussen haar en haar echtgenoot zat was voor wat betreft het huishouden. Ze vindt gelijkheid in een huwelijk heel belangrijk, maar ze geeft aan dat ze beseft dat dit in de stad meer de norm is dan daarbuiten, in de dorpen ver weg.

“Vrouwen zijn sterk in Rusland”

Ik vraag haar hoe ze de rol van de vrouw in Rusland ziet. Katerina: “Ik vind dat in Rusland de vrouwen de spil zijn van de familie, de moeder staat eigenlijk aan het hoofd van een gezin. Vrouwen heersen niet, maar leiden. Ze werkt en ze zorgt. Vrouwen zijn sterk in Rusland. En er zijn veel gescheiden gezinnen. Vrouwen trekken ongevraagd altijd de kar. Misschien komt dit doordat er 11 miljoen meer vrouwen zijn dan mannen in Rusland, dus ze hebben de keus. Of door drankmisbruik of overspel eindigen moeders met hun kinderen alleen. Deze moeders werken hard om hun kinderen te kunnen kleden, voeden”.

Rusland als matriarch?

Matriarchaal wil ze de Russische maatschappij niet noemen, want er zijn maar weinig vrouwen die in de politiek werkzaam zijn of andere hoge functies bekleden. Maar tijden zijn veranderd, zeker in de grote steden. Ze voelt dat de maatschappij aan het veranderen is. Vrouwen worden niet tegengewerkt als ze een eigen bedrijf opzetten.

De oorlog heeft geen vrouwengezicht

Historisch gezien hebben vrouwen in Rusland altijd een sterke rol gespeeld. De Bolsjewieken introduceerde al in 1913 de ‘Dag van de vrouw’ waarbij de Sovjet vrouw als sterk persoon werd neergezet. Later wilden de Sovjets de vrouwen bevrijden van hun huishoudelijke rol en hen meer gelijkheid geven ten opzichte van de man. Er zijn zelfs affiches gedrukt in die tijd met slogans als ‘Weg met de keuken-slavernij’. Na de revolutie in 1917 groeide de werkende klasse. De industrialisatie kwam op gang en van vrouwen werd nu ook verwacht dat ze meewerkten aan de opbouw van steden of werkzaam waren in fabrieken. Emancipatie kwam op gang, maar gaf de vrouwen veel meer druk.

“De verwachtingen ten aanzien van ons vrouwen blijven bestaan, net zoals in de tijd van de Bolsjewieken.”

Het verbaast me niets dat ze me het volgende glimlachend vertelt: ”Eigenlijk is er niet veel veranderd. Aan de ene kant zijn wij vrouwen in de stad geëmancipeerd, onafhankelijk van mannen omdat we werken. Maar we moeten veel ballen hooghouden. We willen studeren, werken, we proberen goede moeders te zijn, goede echtgenotes, soulmates etc. De werkdruk is wel hoog. De verwachtingen ten aanzien van ons vrouwen blijven bestaan, net zoals in de tijd van de Bolsjewieken.”

Mijn oma was een oorlogsheldin alleen werd daar nooit over gesproken

Als voorbeeld vertelt Katerina nog iets over haar familie: “Mijn grootvader overleed aan het front in de Tweede Wereldoorlog. Mijn grootmoeder bleef achter met haar kinderen. Mijn vader herinnert zich nog de rotte aardappels die hij moest eten om zijn honger te stillen. Nu snap ik waarom hij altijd grote brokken brood in zijn mond propt en tot op de dag van vandaag grote scheppen suiker in zijn thee doet. De familie overleefde, omdat mijn oma inventief genoeg was om melk te verkopen van haar enig overgebleven koe. Eigenlijk was mijn oma ook een oorlogsheldin, maar daar werd thuis nooit over gesproken”.

Waar zijn de Rusinnen als piloot of tankbestuurder?

Katerina attendeert me op een Russisch boek genaamd ‘De oorlog heeft geen vrouwengezicht’. Het gaat over de 1 miljoen Russinnen die dienden in het Rode Leger. Interviews van overlevende vrouwen zijn in dit boek opgetekend omdat hun verhaal nooit is verteld. “Stalin zag de mannen als helden van de oorlog en vrouwen als moeders. De rol van de man was in Stalins tijd dominant. Ongelooflijk, omdat deze vrouwen dienden als piloten, sluipschutters of bestuurders van tanks.”

De metro als paleis voor het volk

Stalin gaf in de jaren ’30 opdracht tot de aanleg van de metro in Moskou en gebruikte het project ook als propaganda middel. De stations moesten dienen als ‘paleizen voor het volk’ volgens Stalin. De stations werden gedecoreerd met marmeren muren (uit mijnen in de Oeral of Kaukasus), kroonluchters, mozaïeken, standbeelden en hoge, sierlijke plafonds. Ook het marmer uit Moskou’ s grootste Kathedraal, Christus de Verlosser, die werd afgebroken door de Bolsjewieken in 1931, werd gebruikt voor de inrichting van de eerste metrostations.
De symboliek kon niet groter zijn: de belangrijkste architectonische uiting van religie moest plaats maken voor het ‘Paleis van de Sovjets’, een gebouw dat op papier toen het hoogste ter wereld zou zijn geweest. Het fundament werd gelegd, maar het gebouw zelf is alleen nooit gebouwd omdat de Tweede Wereldoorlog het torenhoge budget onmogelijk maakte.

De vrouwenhand achter de Moskouse metrokunst

In 1935 werd de eerste metrolijn geopend en vandaag de dag reizen 9 miljoen mensen per dag met de Metro. Zowel mannen als vrouwen werkten mee aan de aanleg van het ondergrondse metrostelsel. Er was zelfs een architecte in de Chroesjtsjov periode, Nina Alekhina, die maar liefst 19 stations (mede) ontwierp. Maar het interieur en aankleding van de stations doet veelal niet vermoeden dat er een vrouwelijke hand achter zat. De symboliek in de stations is veelal terug te voeren op meer mannelijke thema’s, zoals militairen, landarbeiders, of heldhaftige episodes uit de geschiedenis.

“Je ziet een moeder die haar kind hooghoudt, bedoeld als ‘het Moederland’. 

Katerina herinnert me aan een aantal stations waar ze ons twee jaar geleden rondleidde, waarvan zeker wist dat daar vrouwen waren afgebeeld, solo en dus niet in een groep- scene. Drie daarvan heb ik nog op mijn netvlies staan. Het meest indrukwekkende mozaïek is wat mij betreft te vinden in het Novoslobodskaya Metrostation (1952). “Je ziet een moeder die haar kind hooghoudt, bedoeld als ‘het Moederland’. Langs haar siert een wit lint met gouden letters beschreven ‘vrede in de hele wereld’ en boven haar cirkelen witte duiven. In Stalins’ tijd, toen het mozaïek werd gemaakt, was de afbeelding anders. Het was toen een moeder die haar baby in de lucht hield naar een portret van Stalin.”

Katarina vertelt me:” Nadat Nikita Chroesjtsjov, groot tegenstander van Stalin, aan de macht kwam, beval hij alle beelden van Stalin in de gehele Sovjet-Unie te laten verwijderen. Dus ook uit de metro. Vele Stalin beelden werden weggehaald en Stalins afbeeldingen in de vele mozaïeken, fresco’s of glas-in-lood ramen werden veranderd of er werd een muurtje voor gemetseld”.

Een ander symbool voor ‘het Moederland’ is te vinden in Komsolmoskaya Metrostation (1952), waarvan het hoofdthema van het interieur de triomf van de Sovjet Unie in de Tweede Wereldoorlog is. Met een kanariegeel plafond, sierlijke ornamenten, marmeren pilaren, kroonluchters en vele mozaïeken, raak ik hier niet uitgekeken. Op één van de mozaïeken panelen is een vrouw te zien met in de hand een hamer en sikkel, in een pose alsof ze haar land verdedigt. Sterke benen en armen, grote handen, spieren duidelijk zichtbaar. Zij is de ultieme personificatie van ‘het Moederland’. Deze dame heeft uitstraling!

In Plochad Revolutsii Metrostation (1938) behoort, naast de twee hierboven genoemden, ook tot één van de meeste bekende stations van Moskou. Het station is bekend door de 76 bronzen beelden die soldaten, boeren, atleten, schrijvers, piloten, industriële arbeiders en schoolkinderen voorstellen. Slecht zes van de 76 zijn vrouwen. Een jonge studente die leest in haar boek, een discuswerpster, twee moeder met kinderen, een parachutiste en een scherpschutster. De laatste symboliseren volgens Katarina de participatie van vrouwen ten tijde van de Revolutie in 1917.

Levend museum

Katerina en ik zitten uiteindelijk bijna drie uur aan de koffie. We raken niet uitgepraat. Niet gek, want het Metro netwerk in Moskou is enorm. Alle 222 stations zijn bovendien uniek in ontwerp en uitvoering. Elk met een eigen verhaal, ontwikkeling en symboliek. Een reis met de metro is als het ware een reis door de tijd, die meer dan 80 jaar aan ontwerpkeuzes, bouwstijlen en interieurarchitectuur laat zien.

Maar het is bovenal een levend museum dat helpt de geschiedenis van dit land, Russinnen en van Moskou beter te begrijpen.