Leven met de angst voor beven in Japan

Tijdens onze look-and-see trip in 2016 werden we gewekt door flink wat geschud. We lagen in bed in onze hotelkamer. Ik voelde iets raars en wist eigenlijk vrijwel meteen dat het een aardbeving was, ondanks dat ik er nog nooit één had meegemaakt…

De lamp zwaaide heen en weer en vol adrenaline sprongen we uit bed om daarna ontzet te constateren dat we geen idee hadden wat we moesten doen. We vroegen ernaar bij de receptie, maar de receptionist haalde tamelijk laconiek zijn schouders op.

Met een helm op in de klas

Later die dag, toen we bij een paar scholen langsgingen voor onze jongste zoon en in ieder lokaal rijen helmpjes aan de muur zagen hangen realiseerden we ons dat aardbevingen wel degelijk een reëel gevaar zijn in Japan.

Al sinds mensenheugenis wordt Japan regelmatig opgeschrikt door aardbevingen, zo’n 1500 per jaar. Iedere dag worden lichte bevingen geregistreerd en met regelmaat voelen we er zelf ook eentje. Deze bevingen worden veroorzaakt doordat diep onder Japan vier tektonische platen samenkomen en langs elkaar bewegen. Met name de Filipijnse plaat die onder de Euraziatische plaat schuift veroorzaakt veel spanning en daarmee aardbevingen.

In Tokio vond de laatste zeer zware aardbeving plaats in 1923. Er zijn toen meer dan 140.000 mensen gedood en er was veel schade, met name door de branden die daarna ontstonden. Deze branden waren desastreus omdat Tokio destijds voornamelijk bestond uit dicht op elkaar gepakte houten huizen. Volgens wetenschappers zijn de omstandigheden nu zo dat er binnen afzienbare tijd een volgende grote beving verwacht kan worden.

Yurukuru, de app die waarschuwt voor aardbevingen

Iedere inwoner van Japan heeft dan ook een aardbevingsapp zoals ‘Yurukuru’; wij natuurlijk ook. Deze app stuurt waarschuwingen en laat je zien waar de aardbevingen zijn en hoe zwaar ze zijn.

De beving voor de kust van Fukushima op 8 maart 2011 ligt nog vers in het geheugen bij velen en heeft nog altijd veel impact op de Japanse samenleving. Onlangs, op 8 maart, waren er overal herdenkingen en stond social media vol met herinneringen en verhalen over ‘toen’. Velen zijn er door getraumatiseerd en het heeft gezorgd voor verdeeldheid in de samenleving, ook met betrekking tot buitenlanders. “Zij die bleven en zij die gingen”, was toen, en eigenlijk nog steeds, een gevoelig thema. Maar ook in praktische zin zijn er gevolgen: de veiligheidseisen voor gebouwen zijn bijvoorbeeld verder verscherpt en bedrijven en scholen moeten voedselvoorraden beschikbaar hebben voor als de medewerkers of leerlingen niet naar huis kunnen.

Wandelschoenen onder je bureau

Veel medewerkers die van verder weg komen, hebben uit voorzorg wandelschoenen onder hun bureau staan. Zo kunnen ze naar huis lopen als er geen openbaar vervoer meer is. Een moeder die ik ken van de school van mijn zoon woonde in 2011 al in Tokio en zij vertelde me dat ze destijds met een groep andere moeders vanuit Tokio ruim 30 kilometer naar de school in Yokohama heeft gelopen om hun kinderen op te halen; het openbaar vervoer lag immers stil en met de auto was er geen doorkomen aan. 

Bang voor aardbevingen in Japan, angst voor overstromingen in Nederland…?

Na die look-and-see trip heb ik me afgevraagd of het verantwoord was om je kinderen mee te nemen naar een land waar aardbevingen aan de orde van de dag zijn. Dat veranderde toen ik een interessant gesprek had met een Japanse moeder. Zij vroeg me: “In Nederland liggen toch grote delen van het land onder zeeniveau? Dan moeten jullie toch iedere dag in angst leven over mogelijke overstromingen, zeker nu met de klimaatveranderingen?” Natuurlijk maken we ons in Nederland daar  wel zorgen over, maar het beheerst zeker niet ons dagelijkse leven. Zo is het in Japan ook met aardbevingen: het hoort erbij.

Walk-in closets in plaats van omvallende kasten

Daarnaast is er waarschijnlijk geen land ter wereld dat zo goed is voorbereid op aardbevingen. De huizen zijn ‘earthquake proof’ (zo is in 1981 een nieuwe bouwstandaard van kracht geworden waarbij gebouwen een aardbeving van ‘JMA upper 6’ of hoger moeten kunnen weerstaan, de scholen zijn extreem stevig gebouwd, want die dienen als schuilplaats, en op scholen en in bedrijfs- en appartementengebouwen zijn er regelmatig ‘earthquake drills’.

Via allerlei kanalen is er voorlichting en informatie beschikbaar over wat te doen en wat juist vooral niet. Zo zet je bij een aardbeving de deuren op een kier zodat ze niet klem kunnen raken waardoor je niet meer naar buiten kan. Ook zou iedereen een paar schoenen onder het bed moeten hebben staan, want als de ramen kapot springen kun je niet meer rondlopen. Draag je een bril, leg die dan in een harde hoes naast je bed zodat je bril niet stuk gaat als er iets op valt.

Veel Japanse huizen hebben walk-in-closets. Ik vond dat zelf in eerste instantie erg luxueus, maar het bleek dat het vooral is bedoeld om te voorkomen dat bij aardbevingen de kasten omvallen. En natuurlijk hang je geen zware schilderijen boven je bed en veranker je je kasten en tv aan de muur zodat ze niet op je kunnen vallen of de vluchtweg blokkeren.

Een goede voorbereiding, het halve werk?

Je voorbereiden op een aardbeving is één van de dingen die je als nieuwkomer in Japan ter hand moet nemen en dat is bepaald geen sinecure. We hadden al een rugzak met de belangrijkste spullen naast de voordeur staan, maar voordat we er echt werk van maakten was eerst een wake-up call (letterlijk!) nodig. We lagen al in bed toen tegen middernacht de sirenes buiten begonnen te loeien en op alle telefoons in huis gelijktijdig keihard alarmen afgingen. Ik greep mijn telefoon en zag daar het bericht dat er binnen 40 seconden een grote aardbeving werd verwacht. We zaten bij elkaar, gespannen te wachten op de klap. En toen… niets… Het bleek gelukkig vals alarm te zijn, maar de schrik zat er goed in.

Een aardbeving virtueel beleven? Dat kan in Japan

Om een beter beeld te krijgen van wat te verwachten bij een flinke aardbeving besloot ik naar het aardbevingsinformatiecentrum in het centrum van Tokio te gaan. Daar wordt uitgelegd hoe aardbevingen ontstaan, wat de gevaren zijn en wat je wel en vooral ook niet moet doen tijdens en na een aardbeving. Het meest bijzondere is echter dat je de aardbeving van 2011 virtueel kunt beleven. En dat is echt heel heftig. Ik moest mezelf in veiligheid brengen door onder de tafel te gaan zitten en al gauw schudde het zo hevig dat ik me stevig moest vastklampen aan de tafelpoot.

Voor mijn gevoel duurde het eindeloos, maar dat was niets vergeleken bij de echte aardbeving die wel 6 minuten duurde. Op de muur voor me werden beelden geprojecteerd die tijdens de echte aardbeving van 2011 gefilmd waren. Zo zag ik gebouwen aan de kust ten noorden van Tokio in elkaar storten en de wolkenkrabbers van downtown Tokio heen en weer zwaaien.

“Als je zorgt dat je goed voorbereid bent, kun je daarna met vertrouwen gewoon doorleven.”

Deze ervaring was heel confronterend en toen ik thuiskwam heb ik meteen alles in gereedheid gebracht voor het geval dat. Er staat nu niet alleen een noodrugzak bij de voorkeur klaar voor evacuaties, maar ook een koffer met benodigdheden voor als je thuis zit zonder water en elektriciteit, zoals onder andere eten en drinken, zaklamp, gereedschap, handschoenen en speciale zakjes zodat je naar het toilet kunt zonder door te spoelen.

De meeste mensen die we hier kennen hebben extra voorraden in huis en noodtassen klaarstaan. Die kun je zelfs kant en klaar kopen. De meeste gezinnen maken ook afspraken waar je verzamelt bij een eventuele evacuatie en hoe je weer met elkaar in contact komt als je niet samen was tijdens de aardbeving. Daar bestaan natuurlijk ook weer allerlei apps voor. Iemand zei het laatst heel treffend tegen me: “Als je zorgt dat je goed voorbereid bent, kun je daarna met vertrouwen gewoon doorleven.” Daar zit zeker wat in, maar wennen doet het niet en het liefst hoop ik deze voorzorgsmaatregelen nooit nodig te hebben.