“WOAR KOM IE VOT?”

‘What accent is that?’ Als enig overgebleven zeilboot in Alaska, ben je een heuse bezienswaardigheid. Er zijn geen cruiseschepen meer, geen campers en geen vakantiegangers. Wie zijn dan die vier die qua uiterlijk niet afwijken van de gemiddelde local, maar wel anders klinken?

Zodra we vertellen dat we hier in ruim drie jaar tijd vanuit Nederland naar toe zijn gezeild, gaan de ogen glanzen en vallen monden open. Een onafgebroken stroom lovende woorden wordt over ons uitgestort. ‘You’re so brave’, ‘What an experience for the kids’ en ‘What a wonderful adventure’.

Cultuur en Maatschappij
Foto’s: Mariska Woertman

Blij met ons, maar niet met Columbus

Onze meiden krijgen cadeautjes toegestopt en dankzij de overvloedig aanwezige vissersvloot lijden we geen honger. Zalm, heilbot, garnalen en black cod worden ons aan alle kanten aangeboden. Iedereen is onder de indruk van dat gezin op dat, in hun ogen, kleine zeilbootje. 

Eén ding is zeker, toen Christopher Columbus op 11 oktober, exact 529 jaar geleden, voor het eerst voet op Amerikaanse bodem zette, werd hij minder hartelijk ontvangen. Hij ‘ontdekte’ een nieuw continent en zette daarmee een beweging in gang, die de wereld totaal veranderde.

“Bewust of onbewust veroorzaakte hij een uitwisseling van mensen, planten en ziekten tussen de werelddelen, die volgens historici het Amerikaanse continent tot spil van de globalisering maakte.”  

De oorspronkelijke inwoners van Amerika (schattingen van het aantal Indianen in die tijd lopen op tot 100 miljoen) leden het meest onder de kolonisatie. Ze hadden een unieke levenswijze, maar de kolonisten waren ervan overtuigd dat de inheemse cultuur uitgeroeid moest worden.

Veel Indianen lieten het leven en raakten een groot deel van hun land kwijt. Ze werden ondergebracht in reservaten en gedwongen zich aan te passen aan de ‘westerse’ levensstijl. Indianenkinderen werden onder dwang bij hun ouders weggehaald en in internaten onderbracht. Langzamerhand dreigde hun oorspronkelijke levenswijze met wortel en tak te worden uitgeroeid. 

Vervlogen tijden

Tegenwoordig zijn er nog 574 erkende Indiaanse dorpen in de Verenigde Staten, waarvan maar liefst 229 in Alaska. Toen Europeanen in de 18e eeuw de inheemse Alaskanen ontmoetten, waren er tientallen stammen die allemaal een andere taal spraken. Tegenwoordig zijn de vroege Alaskanen ingedeeld in zeven hoofdgroepen: de Tlingit, Haida en Tsimshian aan de kust, de Athabascan in het binnenland, de Aloeten in het zuiden en de Eskimo’s, de Inupiat en Yup’ik, in het koude onherbergzame noorden. 

In de drie maanden dat wij hier nu zijn, hebben we kennis gemaakt met een aantal van hun culturen. Je hoeft maar door de dorpen te lopen en je ziet de bewijzen van wat eens honderd procent Indiaanse communities waren. Totempalen, locals met Indiaanse gezichtstrekken, museums met inheemse kunst en bouwstijlen die herinneren aan lang vervlogen tijden. De realiteit van de oorspronkelijke bewoners van Alaska is echter minder romantisch.

Revival van Indiaanse cultuur

In het Sheldon Jackson museum in Sitka ontmoetten we Louise Brady, een hartelijke vrouw van Tlingit afkomst. Ze vertelt honderduit over haar voorouders van wie ook kunst en gebruiksvoorwerpen in het museum aanwezig zijn. We hangen aan haar lippen terwijl ze vertelt hoe haar cultuur bijna was verdwenen. Haar ogen glimmen als ze betoogt hoe de generaties van haar grootouders en ouders de Tlingit cultuur levend hielden. En met resultaat.

“De inheemse cultuur is aan een come back bezig. Niet langer wordt ze gezien als barbaars of raar, maar als anders en bijzonder. Een cultuur die één was en is met de natuur. Om te leven, overleven en overleveren. Gericht op jagen en verzamelen om gezinnen te voeden.”

Kinderen leren van ouders om kleding en gebruiksvoorwerpen te maken om te overleven. Een cultuur die de verhalen van Moeder Aarde deelt met haar kinderen via overlevering, gebruiksvoorwerpen en kunst. Oeroude legendes en symbolen worden van ouder op kind doorgegeven, tot op de dag van vandaag.

Prachtige voorbeelden daarvan bewonderen we in het museum. Van textiel tot juwelen, van kleding tot manden, van keramiek tot houtsnijwerk. Alle voorwerpen herinneren aan een rijk verleden dat het niet verdient weggestopt te worden. Want is juist dat niet barbaars en een ontkenning van een eeuwenoude cultuur? Ook op andere plekken zien we veel opnieuw tot leven gebrachte bewijzen van de inheemse cultuur. De oorspronkelijke cultuur van Amerika lijkt aan een revival bezig.

Blanke leugens

Een bijzondere uiting van die opmars, vind ik in de verhalen over Amerikanen die liegen over hun afkomst. Elk jaar zijn er honderden, misschien wel duizenden mensen die claimen van Indiaanse afkomst te zijn. Onder hen bekende auteurs, kunstenaars, academici, atleten en politici. Ik lees zelfs over een senator die een gooi wilde doen naar het presidentschap en niet de volledige waarheid vertelde over haar afkomst om zo de kiezers op haar hand te krijgen. 

‘Raciale dieven’ of ‘doen-alsof-ers’ claimen af te stammen van Indianen en maken zo gebruik van diverse voordelen die gepaard gaan met inheemse afstamming. Het gaat dan om subsidies, bepaalde regelingen, voorrang op wachtlijsten, speciale benoemingen of andere voortrekkerij. Ik kan me niet voorstellen over mijn eigen afkomst te liegen. Maar het zegt wel iets over de aantrekkingskracht van de oorspronkelijke cultuur en de in opkomst zijnde visie over de bijdrage van die cultuur aan de hedendaagse Amerikaanse samenleving.

Presidentiële invloed

Als ik dit artikel schrijf, is het Columbus Day in Amerika: de dag dat hij in 1492 Amerika ‘ontdekte’. Maar, vanaf nu krijgt deze dag voorgoed een andere naam. Vorige week verklaarde president Biden dat 11 oktober voortaan officieel ‘Indigenous Peoples’ Day’ zal heten, een nationale feestdag. 

In zijn verklaring op de website van het Witte Huis erkent hij het belang van de oorspronkelijke inwoners van Amerika en de bijdrage van hun cultuur aan de ontwikkeling van het land. Hij geeft toe dat ondanks de vooruitgang die Amerika heeft geboekt als het gaat om gelijkheid en mogelijkheden voor alle bevolkingsgroepen, dat voor de inheemse bevolking nog altijd niet volledig is gelukt. Zijn statement zegt ondermeer:

“Generaties lang zijn politieke besluiten genomen om inheemse culturen uit te roeien. Tegenwoordig erkennen we de veerkracht van de oorspronkelijke inwoners en de enorme positieve impact die hun cultuur heeft op elk aspect van de Amerikaanse samenleving.”

Ik kan bijna niet geloven wat ik lees maar het staat er echt. Biden geeft zelfs een schouderklop aan de inheemse bevolking, die volgens hem “voorop heeft gelopen in het bestrijden van Covid-19 op Amerikaans grondgebied.” Hij sluit af met de opdracht om voortaan op 11 oktober de vlag te hijsen op elk publiek gebouw “ter ere van de gevarieerde historie van het land en de positieve invloed die de oorspronkelijke cultuur tot op de dag van vandaag heeft op het vormgeven van de Amerikaanse samenleving.”

Woar kom ie vot?

In Twente, waar ik ben geboren en getogen, vragen mensen bij een eerste kennismaking vaak ‘Woar kom ie vot’ of ‘Van wie bej d’r ene’ . Vrij vertaald betekent dit ‘Waar kom je vandaan’ of ‘Wie zijn je ouders’. In Twente hebben we geen stammen die werden uitgeroeid of een inheemse cultuur die moest verdwijnen. Toch kampen ook wij Twentenaren historisch met een, overigens totaal onterecht, gevoel van minderwaardigheid. 

Een Twents gezegde luidt: ‘Uit gouden korenaeren schiep God de Twentenaren, uit het kaf en de resten de mensen uit het westen’. Allemaal grootspraak om een aangeboren minderwaardigscomplex te onderdrukken dat volgens mij vaak te maken heeft met ons ‘boerenaccent’, de klompen van onze voorouders of het boerenlandschap. 

Ik maak nu een hele grote stap door de gruwelijkheden jegens Indianen te vergelijken met mijn mede-Twentenaren. Ik wil die twee geenszins op gelijke voet stellen. Wat ik er wel mee wil zeggen is dit. Op onze reis hebben we zoveel mensen ontmoet die afwijken van de norm. Een bijzondere afkomst, een ‘abnormaal’ verleden, een niet-westerse cultuur… Juist met deze mensen hebben wij de meest bijzondere connectie gevoeld. 

“Iedereen zou in zijn eigen omgeving eens stil moeten staan bij de vraag ‘waar kom je vandaan?’ Want gaat die vraag in plaats van je letterlijke afkomst eigenlijk niet veel meer over wie je bent, wat je met je meedraagt en wat je bijdraagt aan je omgeving en de mensen om je heen?”

Minstens zo belangrijk in het verhaal over de Indianen, is de vraag of we de wereldgeschiedenis niet moeten herschrijven. Wordt het niet tijd om die tientallen miljoenen mensen eindelijk de plaats te gunnen die hen toekomt? Niet alleen gemeten naar hun aantal, maar vooral afgelezen van hun kennis, kunde, karakter en bijdrage aan de waarde van de wereld waarin we leven? 

Over dit Wereldwijf: Mariska Woertman - Wereld

Hi! Ik ben Mariska Woertman en ik zeil sinds 2018 met mijn gezin voor onbepaalde tijd de wereld rond. Ik heb mijn huis verkocht, mijn opdrachtgevers achtergelaten en mijn familie en vrienden vaarwel gezegd om onze kinderen de wereld te laten zien. En om zelf weer met kinderogen te kunnen kijken. Ik verwonder me onderweg over van alles en daar laat ik andere Wereldwijven graag van meegenieten! Je kunt me ook via Instagram volgen.