Vrouwenbesnijdenis als politiek wapen in Sierra Leone

De eerste keer dat ik mij echt verdiepte in de wereld van vrouwenbesnijdenis, ook wel Female Genital Mutilation of kort FGM genoemd, deed ik een cursus voor gezondheidswerkers die zich voorbereiden op werk in een ontwikkelingsland. Er ging een wereld voor me open, vol met rituelen en tradities. Maar ook een wereld met onmetelijk leed, waardoor mijn gevoelens van afschuw en onbegrip toch de boventoon voerden.

Voor mijn werk voor Artsen zonder Grenzen werd ik uitgezonden naar de Ogaden, een regio in Ethiopië die voornamelijk bevolkt wordt door etnische Somaliers. Als verloskundige zag ik al snel dat daadwerkelijk iedere vrouw was besneden, en wel volgens de meest ingrijpende methode: infibulatie. Hierbij worden niet alleen de schaamlippen en clitoris weggesneden, maar wordt de ontstane wond, die ooit een vulva was, dicht gehecht zodat er maar een kleine opening overblijft. Net groot genoeg om urine en menstruatiebloed te laten weglopen.

Mijn tijd in de Ogaden ligt al lang achter me, maar de beelden van de verminkte vrouwen en de gevolgen van vrouwenbesnijdenis zullen me altijd bij blijven.

Tijdens de presidentsverkiezingen vorig jaar was er zelfs een tijdelijk verbod op besnijdenis, omdat kandidaten voor families de kosten van het ritueel zouden betalen in ruil voor hun stem!

In Sierra Leone, waar ik nu woon, zijn de meeste vrouwen ook besneden. Gelukkig wel in een minder rigoureuze vorm: in de meeste gevallen wordt alleen de clitoris verwijderd. Besnijdenis is hier echt een overgangsrite van meisje naar vrouw en is hier officieel niet verboden. Het ligt niet alleen cultureel gevoelig, maar ook politiek. Tijdens de presidentsverkiezingen vorig jaar was er zelfs een tijdelijk verbod op besnijdenis, omdat kandidaten voor families de kosten van het ritueel zouden betalen in ruil voor hun stem!

Culturele rechten van vrouwen op besnijdenis?

Het was rond die tijd dat ik op weg was naar een dorpje in het noorden van het land, toen op de radio een vrouw aan het woord kwam die zeer uitgesproken pro-FGM was. Ze zei tijdens het interview haar opleiding tot antropoloog in Engeland en de Verenigde Staten te hebben gedaan. Nu was ze terug naar Sierra Leone gekomen om het culturele recht van vrouwen op besnijdenis te waarborgen en beschermen tegen normen en waarden die opgedrongen worden door buitenlanders en internationale organisaties.

Ze vertelde zelf, als volwassen vrouw ervoor te hebben gekozen om alsnog besneden te worden. Met stijgende verbazing luisterde ik naar haar betoog. En hoe verder ik van Freetown weg reed, hoe meer ik terug wilde om deze vrouw van weerwoord te voorzien. Dat ging natuurlijk niet. Toen ik een paar dagen later terug kwam in Freetown bleek dat er een ‘FGM Awareness Week’ was afgekondigd. Niet zoals je zou denken tegen FGM, maar juist in de gedachte van deze vrouw voor FGM.

Voor dit stuk wilde ik haar graag interviewen, ik wilde haar beweegredenen weten. Hoe komt het dat een hoogopgeleide vrouw, die opgegroeid is in een maatschappij die vrouwenbesnijdenis verbied en veroordeeld, zich vrijwillig laat besnijden?  Helaas is het niet gelukt om haar te spreken, maar ik heb ik met een aantal andere Sierra Leoonse vrouwen gesproken die hebben geprobeerd het aan me uit te leggen.

Besnijdenis als politiek wapen in Sierra Leone

Margaret, die haar eigen bedrijf heeft, en daarnaast actief opkomt voor vrouwenrechten in het land, vertelt: “Is het je niet opgevallen dat zij haar boodschap zo luid verkondigde vlak voor de verkiezingen, en dat je daarna niets meer van haar hebt gehoord?” Ze vervolgt: “Iedereen probeert stemmen te winnen. En dat tijdelijke verbod op vrouwenbesnijdenis, wat natuurlijk ook een politiek statement was, was een ideale reden om op het gevoel van veel mensen in te spelen”. Het klopt inderdaad dat na de verkiezingen er geen pro-FGM acties meer zijn geweest, en dat de psychologe de schijnwerpers niet meer heeft opgezocht. Maar zou het echt zo zijn? En is het zo dat de ene politieke partij voor en de andere tegen  FGM is?

En zo lijkt FGM wel een wapen om de massa, vooral de armste en vaak analfabete mensen, te bespelen…

Het lijkt vooral een kwestie van politieke kontendraaierij. De vorige regering weigerde om FGM te verbieden vanwege de ‘culturele significantie’, maar had wel een overeenkomst met de leiders van de ‘secret societies’ in een aantal districten waarbij besnijdenis van minderjarigen verboden was.

Ook de huidige regering benadert het onderwerp omzichtig. Recent is bijvoorbeeld de Strategy for the reduction of teenage pregnancy and child marriage gelanceerd. In deze strategie wordt met geen woord gerept over FGM. Terwijl tijdens de lancering het door de projectleider wel wordt benoemd als een van de dingen die bestreden moet worden. En zo lijkt FGM wel een wapen om de massa, vooral de armste en vaak analfabete mensen, te bespelen.

“Rond de tijd dat je oud genoeg was om besneden te worden, steeg de spanning. Er was een soort feestweek en iedereen was enthousiast. Het was alsof je jarig was en je stond in het middelpunt van de belangstelling.”

Mijn collega die haar opleiding tot gynaecoloog, net als de psychologe, in de Verenigde Staten heeft genoten, vertelt over haar ervaring als jong meisje in Sierra Leone: “Rond de tijd dat je oud genoeg was om besneden te worden, steeg de spanning. Er was een soort feestweek en iedereen was enthousiast. Het was alsof je jarig was en je stond in het middelpunt van de belangstelling. Mijn vriendinnen deden mee aan de feestelijkheden en zouden op een gegeven moment dat speciale ritueel meemaken wat hun tot vrouw zou maken. We hadden geen idee wat het inhield, maar ik wist: Dit wilde ik ook! Ik vroeg dus aan mijn vader of ik ook mocht meedoen, waarop hij boos werd en zei dat wij hier niets mee te maken mochten hebben. Ik snapte het toen niet, en begreep later pas hoe mijn vader mij en mijn zusje heeft beschermd tegen levenslange verminking.”

Ze zegt dat ze ervan overtuigd is dat het feit dat haar vader de kans had gehad om naar school te gaan, om verder te studeren, de reden is dat hij besloot om zijn dochters niet te laten besnijden.

Ik hoop dat er snel meer vaders zoals die van haar zullen zijn in Sierra Leone!