Op advies van de psycholoog: schematherapie bij expatproblematiek

Je bent even flink teleurgesteld als je vriendin jullie afspraak op het laatste moment afzegt. Je trekt het je enorm aan dat je iets op je werk verkeerd hebt gedaan. En als die leuke date toch geen vervolgdate wil, denk je: ‘Zie je wel? Ik blijf alleen over.’ We worden allemaal wel eens door een bepaalde situatie getriggerd en reageren dan ‘overdreven’. We hebben allemaal bepaalde pijnpunten waar we standaard wat heftiger op reageren dan een ander misschien zou doen – helemáál wanneer we ons in stressvolle situaties bevinden.

Emigreren is zo’n stressvolle situatie – eentje die onze triggers meer dan ooit aan de oppervlakte brengt. En dat kan ons, terwijl we zo hard bezig zijn ons nieuwe leven vorm te geven, flink tegenwerken. De expatpsychologen van Psycholoog op Afstand zetten hiervoor graag schematherapie in: een vorm van therapie die draait om het leren herkennen van je triggers (pijnpunten) en het veranderen van je reactie op die triggers.

Schematherapie – je overtuigingen opgedeeld in schema’s

Je triggers hebben alles te maken met je overtuigingen: de manier waarop je tegen de wereld aankijkt. De schematherapie noemt die overtuigingen ‘schema’s’ en onderscheidt in totaal achttien verschillende schema’s die ook elk een naam hebben. Voor je beeldvorming: een van de schema’s heet bijvoorbeeld ‘zelfopoffering’ en wordt gekenmerkt door overtuigingen als ‘prioriteit geven aan mezelf is egoïstisch.’ Schema’s vormen zich op basis van ervaringen uit het verleden, vooral uit je jeugd. Iemand met het schema ‘zelfopoffering’ heeft bijvoorbeeld vroeger altijd veel voor anderen moeten zorgen of heeft juist zijn of haar ouders altijd belangeloos voor anderen zien zorgen.[1] 

Heb jij in je jeugd een tekort gehad aan basisbehoeften als liefde, verbondenheid, acceptatie, veiligheid of autonomie, dan heb jij een hele andere kijk op de wereld dan iemand die daar altijd genoeg van heeft gehad. We spreken dan van ‘disfunctionele schema’s’ en die kunnen in de praktijk gedrag veroorzaken dat je niet verder helpt. Andersom geldt dit gelukkig ook: wie een stabiele en gelukkige jeugd heeft gehad, heeft vaak juist ‘functionele schema’s’ ontwikkeld. Die zorgen voor de mentale flexibiliteit om op een gezonde manier te reageren op wat het leven je ook voor de voeten gooit.[2]

Het zijn je schema’s die bepalen wat voor zaken voor jou triggerend zijn. Als bij jou een disfunctioneel schema als ‘zelfopoffering’ actief is, ben je geneigd je eigen wensen en behoeften niet te tonen, met als gevolg dat de omgeving daar ook geen rekening mee houdt. Ook ga je eerder relaties aan met mensen die wel veel zorg nodig hebben, maar jou dat niet terug kunnen geven. Een mogelijk gevolg? Je wordt getriggerd wanneer iemand over jouw grenzen stapt of jouw gevoelens niet begrijpt – sneller dan iemand die dit schema niet heeft. Waar het een ander misschien weinig kan schelen als collega’s zijn of haar verjaardag vergeten, is het voor jou een pretty big deal – een ‘trigger’.[3]

Modi: je gevoelens en gedrag

Gebeurt er iets wat jouw ‘schema’ activeert – een trigger – dan reageer je ook op een specifieke manier. De schematherapie noemt die reacties ‘modi’.[4] Dit is waarom twee verschillende personen op twee totaal verschillende manieren op dezelfde situatie kunnen reageren. Dat hangt helemaal af van de schema’s van deze personen, die zowel functioneel als disfunctioneel kunnen zijn. 

Stel je bijvoorbeeld nog eens het voorbeeld van die leuke date voor: je hebt het gezellig gehad met iemand die je net hebt leren kennen, maar hij of zij heeft toch geen interesse in een vervolgafspraakje. Als jij gezonde, functionele schema’s hebt, is dat geen grote trigger. Er zal dan ook geen sprake zijn van een disfunctionele modus. Je zal hooguit even teleurstelling of afwijzing voelen – hele normale gevoelens – maar kan daarna weer met goede moed naar een volgende date.

Maar als je een disfunctioneel schema hebt, bijvoorbeeld het schema ‘verlating en instabiliteit’, waarbij je ervan overtuigd bent dat anderen gebruik van je zullen maken of je in de steek zullen laten, is zo’n gebeurtenis een grote trigger. In dat geval zal dezelfde gebeurtenis een disfunctionele modus oproepen, zoals boosheid, verdriet, wanhoop of emotionele afsluiting. En daar ben je niet erg mee geholpen als je eigenlijk graag een partner zou hebben en het liefst dus een nieuw iemand ontmoet met wie het wél klikt. 

Emigreren en triggers

Het is logisch dat we het meest last hebben van onze schema’s, en het meest getriggerd worden, in stressvolle situaties. Emigreren is precies zo’n situatie, waarin stress bovendien relatief lang aan blijft houden.[5] Er komt de eerste maanden veel op je af, je raakt gemakkelijk overprikkeld en kan je flink verloren voelen. Je zal dan ook niet de eerste zijn die in het buitenland ineens tegen steeds terugkerende gedragspatronen aanloopt: dat zijn je schema’s, die door de emigratie vaker worden getriggerd dan voorheen, en dus vaker dan voorheen hetzelfde type reactie uitlokken. 

Stel, jij hebt het disfunctionele schema…

• …‘negativiteit en pessimisme’, waarbij je ervan overtuigd bent dat de dingen altijd misgaan. In Nederland had je je vaste routine en wist je precies wat je deed. In het buitenland wordt dit schema al getriggerd als je niet het juiste product in de supermarkt kunt vinden. ‘Zie je wel? Het gaat ook altijd mis.’

• …‘afhankelijkheid en onbekwaamheid’, waarbij je je hulpeloos en afhankelijk voelt en ervan overtuigd bent niet voor jezelf te kunnen zorgen. In Nederland had je een groot sociaal vangnet en wist je altijd wel iemand te bellen als je ergens hulp bij nodig had. In het buitenland wordt dit schema al getriggerd als je niet het juiste product in de supermarkt kunt vinden. ‘Zie je wel? Dát kan ik niet eens zelf.’

• …‘extreem hoge eisen’, waarbij je ervan overtuigd bent dat je alles altijd perfect moet doen. In Nederland deed je waar je goed in was en ontweek je waar het even kon de dingen die je minder goed liggen. In het buitenland wordt dit schema al getriggerd als je niet het juiste product bij de supermarkt kunt vinden. ‘Ik kan dit recept toch niet maken zonder lente-ui?’

Schematherapie: Drie typen disfunctionele modi

Met andere woorden: de kleinste dingen kunnen in het buitenland ineens een trigger vormen. En als je disfunctionele schema’s hebt (en let’s be honest, die hebben we allemaal in bepaalde mate) dan kom je in modi terecht die je niet verder helpen – en zakt de moed je midden in de supermarkt ineens in de schoenen. De schematherapie onderscheidt drie typen disfunctionele modi:

• heftige emoties, zoals woede, wanhoop, angst, verdriet of impulsiviteit (‘kindmodi’)
• veeleisendheid, een straffende of beschuldigende houding of perfectionisme (‘oudermodi’)
• afstandelijkheid, overdreven rationaliteit, jezelf verdoven of afsluiten, of dingen weglachen of overschreeuwen (‘copingmodi’).

Natuurlijk zijn deze modi niet per definitie ‘disfunctioneel’. In sommige situaties is angst, perfectionisme of jezelf afsluiten juist wél de beste reactie. Maar vaak activeren we een van deze modi op het verkeerde moment. En dat belemmert je van je emigratie een succes te maken.[6]

Online schematherapie op afstand

De oplossing zit ‘m dus in ontdekken wanneer je getriggerd wordt, waarom, en wat je dan precies doet of voelt. Alleen dan krijg je grip op het proces en heb je de mogelijkheid het patroon te doorbreken. Alhoewel schematherapie is ontwikkeld voor de behandeling van serieuze persoonlijkheidsproblematiek, is het voor iedereen een enorm bruikbare therapievorm. Het geeft inzicht in abstracte, mentale processen die anders lastig in woorden te vatten zijn.

“Door schematherapie begrijp je beter waarom je reageert zoals je reageert, waarom je je voelt zoals je je voelt en waarom je doet zoals je doet.”[7]

– Psycholoog op Afstand

Inzicht is het halve werk

De psychologen van Psycholoog op Afstand zijn gediplomeerd schematherapeuten en kunnen je door middel van gesprekstherapie helpen…

• …terugkerende gedragspatronen te herkennen (je modi)
• …achterhalen welke situaties bepaald gedrag veroorzaken (je triggers) 
• …onderzoeken waarom je op een bepaalde manier handelt (je schema’s). 

Dat zorgt voor heel veel inzicht én is de eerste stap richting verbetering. Je schematherapeut kan je stap voor stap helpen disfunctionele schema’s af te breken, triggers te verminderen en modi te veranderen. Omdat alle psychologen van het team van Psycholoog op Afstand zelf ook geëmigreerd zijn of in het buitenland hebben gewoond, weten ze de therapievorm ook specifiek toe te spitsen op expatproblematiek.

Met schematherapie van disfunctioneel naar functioneel

In schematherapie leer je in de juiste situaties de juiste modi te ‘activeren’. Dat kunnen, indien gepast, de eerdergenoemde modi zijn (again, in sommige situaties is het volledig terecht flink verdrietig, boos of afwijzend te reageren), maar in de schematherapie wordt ook gefocust op het activeren van twee uiterst ‘functionele’ modi:

• tegenslagen accepteren, je emoties verwerken, grenzen stellen, je minder druk maken om dingen die je niet kunt veranderen en jezelf motiveren (modus van de ‘gezonde volwassene’)
• dankbaarheid cultiveren, genieten van de kleine dingen, in het moment leven, je successen vieren en bewust plezier maken (modus van het ‘blije kind’)

Jouw droomleven in het buitenland

Stel je eens voor dat je met zulke mentale flexibiliteit op de uitdagingen van het expatleven kunt reageren! Dan leveren de wekelijkse boodschappen je niet langer frustratie op en is een misgelopen date of op niets uitlopende nieuwe connectie niet langer een wereldprobleem. Je kunt de energie die je anders aan je reactie daarop zou verspillen besteden aan dat wat er werkelijk toe doet: jouw droomleven in het buitenland op poten zetten.

Schematherapie voor Nederlanders en Vlamingen in het buitenland volg je eenvoudig online bij Psycholoog op Afstand. Een kennismakingsgesprek is zo gepland en er staat direct een schematherapeut voor je klaar – ook buiten kantoortijden en waar je ook woont.

Bronnen

• [1] DKP. (z.d.). ‘Schematherapie: de 18 schema’s uitgelegd’. DKP, via: dkp.nl.
• [2] Psycholoog op Afstand. (26 januari 2023). ‘Schematherapie’. Psycholoog op Afstand, via: psycholoogopafstand.nl; Sigrid Starremans. (21 juli 2021). ‘Therapeuten en onderzoekers over schematherapie’. GZ-psychologie, via: gzpsychologie.nl.
• [3] DKP. (z.d.). ‘Schematherapie: de 18 schema’s uitgelegd’. DKP, via: dkp.nl.
• [4] Psyned. (7 december 2023). ‘Schematherapie’. Psyned, via: Psyned.nl.
• [5] DiSofa. (24 december 2018). ‘3 tips voor het omgaan met emotionele gevolgen van emigreren’. DiSofa, via: disofa.nl; Koen van der Schaeghe. (3 mei 2023). ‘Veelvuildig verhuizen als trigger’. Vlamingen in de Wereld, via: viw.be.
• [6] Psycholoog op Afstand. (26 januari 2023). ‘Schematherapie’. Psycholoog op Afstand, via: psycholoogopafstand.nl.
• [7] Idem.